نوسودیانه
صفحات وبلاگ
 
نویسنده: کیهان ابراهیمی نژاد - ۱۳٩٠/۱٠/۱٢

پیام آقای کوئیچیرو ماتسورا، دبیرکل سازمان یونسکو

به مناسبت بزرگداشت سال ۲۰۰۸ بعنوان "سال بین المللی زبانها"

با این شعار که : "زبانها مهم اند!"

مترجم: آیدین تبریزی

به نقل از یونسکو، مجمع عمومی سازمان ملل سال ۲۰۰۸ را سال جهانی زبانها نامگذاری کرد و به دنبال آن کوئیچیرو ماتسورا ، دبیرکل سازمان یونسکو به مناسبت نامگذاری سال ۲۰۰۸ به نام "سال جهانی زبانها" پیامی را به تمام کشورها ارسال کرد. در این پیام آمده است:

سال  ۲۰۰۸ از سوی مجمع عمومی سازمان ملل بعنوان "سال بین المللی زبانها" نامگذاری شده است. سازمان یونسکو که وظیفه هماهنگی فعالیتهای سال آتی به آن محول شده است، مصمم است که وظیفه خود را به عنوان یک سازمان راهبردی در این زمینه به طور کامل به انجام برساند. این سازمان از اهمیت قاطع و حیاتی زبانها در مقایسه با بسیاری از چالشهای دیگری که بشر در دهه های آینده با آنها روبرو خواهد بود، کاملا آگاه است. زبانها برای حفاظت از هویت افراد و گروهها و همچنین برای همزیستی مسالمت آمیز آنها درجوامع، اهمیت بنیادین دارند. آنها (زبانها) عاملی استراتژیک برای پیشرفت به سوی توسعه پایدار و ارتباط موزون مابین زمینه های عمومی و محلی می باشند. زبانها دارای بیشترین اهمیت برای رسیدن به اهداف مصوبات پیشین سازمان ملل در سال ۲۰۰۰ یعنی"شش هدف آموزش برای عموم" (با نام اختصاری EFA) و "اهداف توسعه هزاره"(با نام اختصاری MDGs) میباشند.زبانها به عنوان عاملی برای همگرایی اجتماعی(در میان گروههای هم زبان) نقشی استراتژیک برای برچیدن فقر مطلق و گرسنگی(MDG 1) هستند چرا که آنها در گسترش سوادآموزی عمومی و یادگیری مهارتهای زندگی موثرند. زبانها برای رسیدن به آموزش ابتدایی همگانی (MDG 2)، مبارزه با ایدز، مالاریا و سایر بیماری ها (MDG 6) اهمیت بنیادی دارند و همه این فعالیتها باید به زبانهای(مادری) جمعیتهای موردنظر انجام شوند، اگر واقعا رسیدن به این اهداف مد نظر است. حفاظت از دانش و مهارتهای بومی و محلی و تضمین محیط زیست پایدار،( MDG 7) ذاتا به زبانهای محلی و بومی وابسته است.

 علاوه بر آن تفاوتهای فرهنگی وابستگی زیادی به تفاوتهای زبانی دارد همانطور که در اعلامیه جهانی تنوع فرهنگی و برنامه فعالیتهای مرتبط (2001)، میثاق حفاظت از میراث فرهنگی و میثاق پاسداری و ترویج تنوع فرهنگی (2005) بر آن تاکید شده است.اما در فاصله چند نسل آینده، ممکن است بیش از ۵۰ درصد از ۷۰۰۰زبان رایج دنیا کاملا از بین بروند. کمتر از یک چهارم این زبانها در مدارس و محیطهای آموزشی تکلم و تدریس می شوند و در فضای مجازی اینترنت بکاربرده می شوند و بیشتر آنها به صورت پراکنده استفاده می شوند. هزاران زبان دیگر که هر روزه بر زبان مردم جاری است، در مکانهای آموزشی و فضاهای نشر و رسانه ها مورد استفاده قرار نمیگیرند.

 اکنون ما باید دست به اقدامی عاجل بزنیم. چگونه؟ با تشویق و توسعه سیاستهای زبانی، بگونه ای که هر جامعه زبانی قادر باشد تا ابتدا از زبان اول خود، یعنی همان زبان مادری خود، هرچه وسیعتر و هر اندازه که ممکن است در امر آموزش استفاده کند و در کنار آن در یک زبان ملی یا منطقه ای و یک زبان بین المللی نیز مهارت پیدا کنند. همچنین باید افرادی که به زبان غالب (اکثریت) سخن می گویند را تشویق کرد تا به یک زبان ملی یا منطقه ای دیگر و یک یا دو زبان بین المللی تسلط یابند. تنها در صورتی که چند زبانی کاملا پذیرفته شود، تمام زبانها جایگاهشان را در دنیای گلوبالیزه شده ما پیدا خواهند کرد.

از این رو سازمان یونسکو از تمام دولتها، ارگانهای ملل متحد، سازمانهای جامعه مدنی، سازمانهای آموزشی، انجمنهای حرفه های و سایر موسسات مرتبط و علاقه مند دعوت می کند تا فعالیتهای خود را برای تقویت مراقبت ویژه از زبانها و ترویج و پاسداری از تمام زبانها، به خصوص زبانهای روبه زوال، را در تمام زمینه ها های فردی و اجتماعی افزایش دهند. خواه این فعالیتها از طریق زمینه سازی در مورد آموزش زبانها، فضای مجازی (اینترنت) یا محیطهای ادبی باشد. خواه از طریق پروژه هایی برای حراست از زبانهای در حال زوال یا ترویج زبانها به عنوان وسیله ای برای به هم پیوستگی اجتماعی و یا جستجوی ارتباط بین زبانهای مختلف و توسعه اقتصادی، ارتباط بین زبانها و دانش بومی یا زبانها و خلاقیت انجام شود. در هر حال این ایده که "زبانها مهم اند!" باید همه جا ترویج شود.

روز 21 فوریه سال 2008، که نهمین سالگرد روز جهانی زبان مادری است، اهمیتی ویژه خواهد داشت و یک فرصت زمانی ایجاد خواهد کرد برای معرفی شروع اقدامات جدید برای گسترش و ترویج زبانهای مختلف. هدف مشترک ما این است که اطمینان حاصل کنیم، اهمیت تنوع زبانی و چندزبانگی در سیستمهای آموزشی، اداری و حقوقی، فرهنگی و رسانه ها، اینترنت و تجارت و اقتصاد در سطوح کشوری، منطقه ای و بین المللی به رسمیت شناخته شود.

سال بین المللی زبانها، 2008، یک فرصت بی همتا ایجاد خواهد کرد تا پیشرفتی قاطع برای رسیدن به این اهداف حاصل شود.

http://www.izirtu.blogfa.com   "  بر گرفته‌ از سایت " ایزیرتو

نویسنده: کیهان ابراهیمی نژاد - ۱۳٩٠/۳/٢٧

کورتکراوه‌

له‌م وتاره‌دا هه‌وڵ ئه‌ده‌ین ئه‌و هۆکارانه‌ی که‌ توانیان ئه‌ده‌بیات و زاراوه‌ی هه‌ورامی  بخه‌نه‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌ی ناوچه‌ی هه‌ورامان ده‌ست نیشان بکه‌ین. که‌ وا ده‌رده‌که‌وێت. ئایینی یارسان و زه‌رده‌شت و هه‌روه‌ها عرفانی کوردی و ده‌سه‌ڵاته‌کانی ئه‌رده‌ڵان و ئه‌و نووسراوانه‌ی که‌ له‌ کۆن دا ماوه‌ته‌وه‌ که‌ مێژوکه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هه‌زار ساڵ له‌مه‌ و به‌ر رۆڵێکی سه‌ره‌کیان


ادامه مطلب ...
نویسنده: کیهان ابراهیمی نژاد - ۱۳٩٠/۱/۱

کاک فه‌تحوڵڵا ره‌زایی خه‌ڵکو ده‌گاو داریانی بـــڕێو جه‌ واتاو وه‌ڵیناش ( پیشینیان ) پێسه‌ شێعرێ رێکێ وسێنه‌ :

واتــــه‌و وه‌ڵینـا شیـرین و بـــه‌رزا            نگاداریشـــا پــه‌ی ئێمه‌ فــــه‌رزا

خاسشا فه‌رماوان واته‌شا راسا             تووڵه‌ به‌ خامی چه‌میۆوه‌ خاسا

نــه‌زانی عه‌یبا ، په‌رسا به‌و دانــا             غافــڵ نــه‌بینــه‌ هانا سه‌د هانا

عاقــڵ حاڵیشا به‌ یــه‌ک ئیشاره‌            به‌ڵام بێعه‌قڵ مه‌ر ده‌یش قه‌ناره

که‌سێو که‌خه‌مو ئابڕویش نه‌وه‌رۆ‌            هه‌ر یاگێو وا بو چا شه‌نه‌ کـه‌رو

مانگه‌ مه‌مانو جه‌په‌شته‌و هه‌وری           نه‌بـی بـه‌ یـاروو نامــه‌ردا ده‌وری

ئـه‌ر گــوڵ نیــه‌نی مه‌به‌ بـه‌ دڕه‌ی           نـه‌بـی بایـسو ئـــاژاوه ‌و قــڕه‌ی

ئێندنه‌ لوه‌ باوان جلت چێر یــــاوا            نه‌کـه‌ری کارێــو بو جه‌نگ و داوا

کاکه‌ مه‌که‌ره‌ قسێ بێ هوشی           ماچا ، دیـــوارا هه‌نێشا گوشێ

قسێوه‌ت که‌رده‌ که‌وته‌ سی ددانێ        به‌ وێت مه‌زانی گنـو سی یانێ

نه‌وس گێریش که‌ما په‌ڕوو مشتێوێن -  به‌ڵام وه‌رش ده‌ی ده‌رو ده‌شتێوێن

خرابه‌ مه‌واچه‌ تا خراب نه‌ژنــه‌وی        هه‌ر خاسه‌ که‌ره‌ چه‌نی ئێدوئه‌وی

هه‌ر وه‌ختێو ملی ئه‌و شارو کورا            چه‌مێ وێـت بینه‌ با قه‌درد گێرا

په‌ی که‌سێ مره‌ په‌رێت مه‌رده‌ بو       ئاد جه‌ تو خاسته‌ر ئیمان هه‌رده‌ بو

هه‌رکه‌س به‌ ته‌ماو مامو و لالوی بو        ئارو بێ نان و سه‌وای بێ دو بو

نان په‌ی نانه‌وای گوشت په‌ی قه‌سابی  کاڵا په‌ی باڵاو مه‌ردی حه‌سابی

هه‌رتاکو فه‌رز هه‌ن سننه‌ت به‌تاڵا         کــه‌لامت حـه‌ق بو بــا واچــا تاڵا

دوست دڵسوزا با جارجار گراونوت        نه‌خه‌ڵه‌تیه‌ینه‌ ئه‌ر دوژمن لاونـوت

ئه‌وه‌ڵ خه‌یره‌ت بو په‌ی قه‌ومو خوێشا    دماتـه‌ر گێــره ده‌سو ده‌روێـشــا

قه‌وم گوشتد بوه‌رو پێشه‌د مه‌ماڕو        ئه‌غیار په‌یش کریو ئه‌ندامید هاڕو

بێوه‌فای سفڵه‌ چن وه‌رگی موه‌رو    چه‌نی شوانه‌ی و مه‌ی شیوه‌ن که‌رو

ئه‌ر خودای گه‌وره‌ په‌ێ دو به‌ مارا        ره‌حــم مـه‌کـــه‌را بــه‌ گــه‌ڵاو دارا

زاڵم زه‌واڵش پـــه‌ی میــاۆو راسا        پـه‌لـه‌ مه‌کـــه‌ره‌ سه‌برد بو خاسا

ماچا وه‌رێسه‌ی تندنه‌ زوو بــڕیـــو        هه‌رپاسه‌ ته‌پڵوو به‌دنامی زڕیــــو

کـار کانگـه‌ ترازیـو ، برا یـاوا بــرازا‌        که‌سی مه‌کــه‌ره‌ مه‌حره‌مــو رازا

براییما برایی ، جـیا بو کیــسه‌ما        تا کــه‌س نه‌تــاۆو بو ده‌سیسه‌مـا

نه‌ده‌ینـه‌ سه‌رو پــرده‌و نامــه‌ردی       با نه‌بو مایه‌و کـزی و ره‌نگ زه‌ردی

رازیــه‌نا خودا زوو بدو مـــه‌رگـــم        پا شه‌رته‌ نامـه‌رد نه‌که‌رو به‌رگـــم

هه‌رکه‌سێو شێوه‌ش راسه‌ن و پاکا    سه‌ربه‌رزو ئـازاد بێ ته‌رس و بـاکا

جوانه‌نی یا پیر ئه‌گه‌ر بی ئه‌میـر        هوشیار به‌ خودات به‌رنه‌شو جه‌ویر

فه‌راموش نه‌بو شوکرو نه‌عمه‌تی       تـا وارو سـه‌رت هه‌ورو ره‌حمه‌تی

ره‌زایی گوش ده‌ پی واتـه‌ وه‌شا       وێت به‌شدار که‌ره‌ چی گردو به‌شا

             

نویسنده: کیهان ابراهیمی نژاد - ۱۳۸٩/۱٢/٢٩

وه‌هاره‌ن ، سه‌وزه‌ن ، ئاوه‌ن ، سه‌رکاوه‌ن

هاژه‌ی وه‌فراوه‌ن ، شاخه‌ی شه‌تاوه‌ن


ادامه مطلب ...
نویسنده: کیهان ابراهیمی نژاد - ۱۳۸٩/۱٢/۱٥
که‌یومه‌رس نیکڕه‌فتار
  
   ئیسە، جەگرد وەختێوتەری پەیما رۆشنتەرا کە:"زوانی کوردی"،جە چوار شێوە زوانه‌ (دیالێکته‌) بنەڕەتیا، درۆس بیەن کە ئینێنێ:١- شێوە زوانی کرمانجی سەرین (کوردواچ، کوردمانج، کرمانج)٢- شێوە زوانی کرمانجی وارین (سۆرانی، مۆکریانی ، جافی ، و... )٣- شێوە زوانی کەڵهۆڕی ( کرماشانی، ئیلامی ، و...)۴- شێوەزوانی گۆرانی (هەۆرامی ، که نووله ئی، شه به کی، زه نگه نه ئی، باژه ڵانی ، رۆژبه‌یانی، هۆرۆمه کی ، ده یله‌می ،و، بـڕێو کۆمه ڵگه‌ێ په راکه‌نده‌ته‌رێ جه فارس و گیلان و مازینده ران .) درێژە و بابه تی

١- شێوه زوانی کرمانجی سه رین: بە شێوە زوانی کرمانجی سەرین – ی ، کە "کوردی باکووری = شمال " یچش پەنە ماچا؛ فرەتەرین به شه ومله توو کوردی (زیاته ر جه ٢٢ملیۆن نه فه رێ)، "گۆ= قسێ " که ر. ئی به شێ جه نه ته به و کوردی؛ بە فراوانی جە کوردەسانوو باکووریەنە(ئانادۆڵە= ئاناتولی) زینده گی که را . کوردێ بومیی نیشتەجێ شاماتی (وەرەتاوخێزو سوریەی ، لبنانی ،ئیسرایلی و...)، هەرپاسە کوردێ باکوورو خوراسانی ،مازیندەران و گۆڵستان و گیلان و ئازەربایگانی + کوردێ نیشتە جێ ئەرمەنستان و باقیتەرو جمهوریە وەڵینەکاو سەر بە رووسیەی شەورەوی چاوەڵی ؛ گردێشا بە شێوە زوانی کرمانجی سەرین قسێ کەراو مواناو منویسا. جە کوردەسان و باشووریەنە ، پارێزگاو دهۆکی و به شێۆ جه نه ینه وای و،...، سەرجەم ، پی شێوازە گۆ کەرا . رۆشنگەری فرەتەر: بێژگە کوردای کرمانجیا و نیشتەجێ ئێران – ی ، باقیتەرو کوردای کرمانجا ، پێشینەو دەیان ساڵا وانای و نویستەیشا هەن بە "ئەلفبای رۆمیە " . هەر ئا ئەلف- بێ کە ساڵیانێوا جە میدیا کوردیەکانە پەیڕەو کریۆ. بڕێو جە زوان شناسا باوڕمەندێنێ کە "شێوە زوانی لۆڕی" یچ ، کۆڵەکێ پەنجەمەو زوانی کوردیەنە . لەک و، لۆڕ و، کەڵوڕ=کەڵهۆڕ و،گۆرانی، ریشەشا یۆن. یانێ هەر یەرە شێوەزارەکە ، جە ریشەو زوانی پاڵوانی سرچەمە گێرا .
٢- شێوەزوانی سۆرانی (کرمانجی وارین): پی شێوە زوانیە ( سۆرانی) ، کە کرمانجی وارین (= باشوور)یچش پنە ماچا؛ جە پارێزگایا (ئۆستانا) و هەۆلێری و سلێمانی و کەرکوکی جە کوردەسانی وارین و، ئۆستان و کوردەسانوو ، وەرەتاوخێزی و مۆکریان و، بەشێو جە پارێزگاو کرماشانی (روانسەر و جوانڕۆ وسەلاس و بەشێو جە سەرپێڵ زەهاوی) ؛ گۆ کەرا . هەرچند رەنگا جە ئاکسنتەنە یاگە بە یاگە فەرقێ با، بەڵام بە تێکڕا سەر بە شێوەزاری سۆرانی بە حەساب مەیا . ئا یاگێ کە نامێم بەردێنێ پێسە" مۆکریانی" مەبەسم ئا بەشێ جە کوردەسانیا کە بەپاو بەشکەردەی سیاسی – جۆگرافیائی ، کەۆتەن سەرو ئۆستان و ئازەربایگانی وەرەتاو پڕی. یا پێسە جوانرۆی و روانسەری کە وێشا مەرکەزو شارەسانیەنێ و، هەرکام چندەها شارۆچکێ و دەیان دەگەێ گێرانەوەر .وەڵتەر بەخشێ بێنێ و سەر بە شارەسانوو پاوەی (هەۆراماناتی).
 ٣- شێوه زوانی که ڵهوڕی: بە شێوە زوانی کەڵهۆڕی (کرماشانی- ئیلامی ) ، فرەتەرو خەڵکوو ئۆستانەو کرماشانی و، ئۆستانەو ئیلام – ی ،(مەبەسم جە کرماشان و ئیلامی ، جۆگرافیاو ئی دوە پارێزگایەنە ) ، شارەسانەکێ:خانـەقی و مەندەلی و بەدرەی و جەسانی و ... قسێ کەرا . ئەدەب و فەرهەنگ و ئی شێوە زوانیە بە تایبەت جە بەشەو شانامە کوردیەکانە و جەبەشەو ئەوە هۆنای رەزمی وبەزمی و ئائینیەکانە ؛ بە فراوانی چەنی شێوە زوانی گۆرانی(هەۆرامی) تێکەڵی و نزیکایەتی تەنگاوتەنگش هەن . هەڵبەتە هۆکارەکێچش رۆشنێنێ .دماتەرجه یاگێ وێشه نه، چی بابەتەۆ بەدرێژی باس و گفتو گۆش سەر کریۆ.
  ۴- شێوە زوانی گۆرانی (هەۆرامی): ئی شێوە زوانە نزیکتەرین شێوەزوانی کوردیابەپاڵەوی کە: کەلەپوورو " زوانی پاڵەوانی"ش پەنە بڕیان و دمای هێرش و عەرەبا (ساڵەکاو 630 ز.)، پێسە زوانی پیرۆزی ئەرک و پایداری و وەرگێریش گرتەن وێ و، ڕەگ و ڕیشەو زوانی کوردیش جە مەڵبەندی گەۆرە و پاڵەیەنە نگابانی و نگاداری کەردەن . پاڵە بریتی بیەن جە : مادی گەۆرەی و مادی گۆلانەی، پەی ماوه و، زیاتەر جە هەزار ساڵا. زوانی پاڵەوی زوانێوا کە هەر جە سەردەموو پارتەویەکاوە تا چند سەدێ دمای وڕای ساسانیەکا ، جە کوردەسانی بەرێنەنە برەوش بیەن ؛ ئەگەر بە پاو مەڵبەندی و بارو دۆخوو زەمانی جە درێژائی رۆزگارانە، ئاڵوو گۆڕی فرە ئاما بۆ ملوو زوانی پاڵەوانیەرە ، دیارا جە سەخناخ و پاکەشەکانە کە مەڵبەند و هەۆرامانی و دەرسیم- ی و هەکاری و ... کە داگیر کەردەیشا پەی دژمەنا پا ئاسانیە نەبیەن ؛ ئی ئاڵوو گۆڕە فرە کەم مدۆ چەمەۆ . چون زوانی زاڵ نەتاوانش ئاسەواری فرە بنیو سەروو زوانی بنەڕەتی خەڵکی . ئیسە شمارە و ئانیشا کە هیشتای پی شێوە زوانیە قسێ کەرا فرە کەم بیەنەۆ . هەۆرامانی گەۆرە هەر یەرە بەشەکەش ( ه.لهۆنی ، ه. ژاوەرۆی، ه. تەختی) گەۆرەتەرین مەڵبەند مژمێریۆ پەی ئی شێوەزوانیە . کەنوولە ، رۆژبەیان ، زەنگەنە،گۆران ،شەبەک ،یاگێتەرێنێ کەپێسە کۆمەڵگای پی شێوەزاریە گۆ کەرا .جە فارس وگیلان و مازیندەران و ئازەربایگانیچ هەنێ کە هیشتای شێوەزوانی گۆرانیشا لاوە مەنەن . بەشێوەی پەڕاکەندەتەریچ جە کرمان و ئەفغانستان و هێندوستان و....هەۆرۆمەکی (زازاکی= زازائی) جە مەڵبەندو دەرسیم – یەنە هەن کە فرە بە هەۆرامی نزیکا و بەشێوەزاری گۆرانی مژمێریۆ .واتما شێوەزوانی گۆرانی(هەۆرامی)، یاگەدارو زوانی پاڵەویا ( پهلوی ) .
  با پـەی ئاگاداری فرەتەری سەرەنج دارمێ ئی دوە نموونـەیـە : یوە چی هۆنیایا ؛ داستانێوه‌ی فرە کۆنه‌و دەورەو پارتەویـەکانه‌، یانێ (200 تا 250 ساڵێ و.ز .( قبل از میلاد ) یانێ تائیسە 2250 ساڵێ پێشینەش هەن . شەڕە قسێوا بەینوو بزێ و دارخورمایێویەنە . ئەویتەرشا، تازەتەرا ، ڕەنگا نزیکەو 1400ساڵێ تائیسە پێشینەش پەی دیاری کریۆ . ئی دوه نموونه ،بنویسیا .
   بە شێوە زوانی گۆرانی (هەۆرامی)؛ شێعرو ئەدەب و فەرهەنگ و مێژو و ئایین بە فراوانی جە درێژائی سەدەکاو دمای داگیر کریای کوردەسانی ، نویسیان و واچیان و دەم بەدەم گێڵان و نگاداری کریان .ئـەگەر نە گردش ، وەلێ بەشێوەی کەمەش یاواینە دەسوو میلەتو  کوردی ، کە چی بابەتۆ شێوەزوانی گۆرانی (هەۆرامی) بەشەو شێریش ئەڕفـەێنە . کوردەسان جە مەنتەقێوەنە هۆرکەۆتەن کە ویارگاو، پێوەنگاو وەرەتاوخێزی و وەرەتاو پــڕی و، سەرو واریا. پەوچی گەرەکت بۆ یا نەبوت، بە درێژائی تارێخی مێدانوو جەنگی و بەزم و ڕەزمی بیەن و بۆ ! دیارا هەر وەختێو بەن تند بیەن ، بارودۆخی جیاوازش ئاوردەن وەرەۆ و، پێچەوانەیچش ڕاو ڕەوشتش فاڕان بە بارو ئەمن و ئاسایشیەرە . رۆشنا چی ویارگانە وینمێ ئا بەشێ جە فەرهەنگ و کەلەپـوری کە دەم بە دەم پێسە داب و نـەرێتی و کەلتوری و قسا و ڕازا و داستانا پێوش ئاوردەن و باقی مەنەنەۆ؛ فرە فرەتەرا چا بەشێ کە بە نویسەی و نویسیایی پـەی ئێمە مەنـەن جیا ! دیارا ، زۆرداری ناستەنش خەتوو زوانێوتـەر جگە خەتوو زوانوو وێش ،پابنیۆنە مێدان .جە ئێرانـەنـە ئاگرد شێعر (=هۆنیا) و "شانامـە گۆرانیێ و؛ هۆنیا ئایینیێ ، نویسیەنێ بە خەتوو فارسی نویسیەنێ ؛ یانێ، گۆ ، کوردی، وه لێ ده‌بیره‌ی (خط )، فارسی ! چوون ده بیره ی کوردی موڵه تش نه بیه ن . موزیک و گۆرانیێ و، ئاین و بـڕێـۆ بۆنـە و مـەراسمێ کۆنێ کە حاکمە دەسەڵاتدارەکاو وەختی ، بـە حەرام (ناباو) زانەێنێ و، رجواشا نەوینەێنێ بە خەڵکی؛ کۆمەڵگای جە پـەنانـە و، بە دزی ئەنجامێ دەێنێ ! ئینەیچە پێسەنـە سکەڵ چێروو ژێڵێنە شاریـۆ . هەردەم گژە وەێـو شنیو، ئا سکەڵە دووبارە هۆر ورێژنۆڤه و، گەش بۆوە و، هۆرگڕۆوه‌ . پەی نموونەی چا نیشانـە کۆششی 1400ساڵە پـەی ئـەوە کوشنای ئایرو نەۆرۆزی کە تائیسە نەک تەنیا ئاکامێوش پەی دژمەنا نەبیەن ، زیاتەر و زیاتەر وزە و توانائیش بە لایەنگێراو نەۆرۆزی بەخشان کە ئی مەراسمیە جەهانی کەرا و کەردەنشا . ئیسە وینمێ کوردێ جە سەراسەرو دنیایەنە کۆشش کەرا مەراسموو نەۆرۆزی بەگا باراو، کۆباوە دەۆروو یەکتری و، دیدار کەرا و، شادی و، ئاهەنگشا بو . شێوە زوانی گۆرانی(هەۆرامی) ، یانێ زوانوو گۆرانەکا، گۆرانەکێ یانێ گاورەکێ ، گاورەکێچ ئانێنێ کە پەیرەوو ئاین و زەردەشتیەنێ . مزانمێ کە ئاین و زەردەشتیچ وەڵێ هێرشوو عەرەبا جە سەراسەرو سەرزەمین و پاڵەیەنە ، پەیرەو کریێ . ئی واژە (گۆران =گەوران = گەبران =گبران = گبر + ان ) جە فەرهەنگوو ئا ڕوەو عەرەبیەنە ، بە واژێوی " دژ بە دین – دژ بە ئایینو ئیسلامی "، دریان قەڵەم و کاریگەریش هیشتای فرەو کەم جە بـڕێۆ یاگانە گنۆ وەروو چەما !؟ زوانێو کە پێوەنش واردەبێ چەنی زوانوو گۆرانەکا (گاورەکا) ، زوانی پاڵەوی ( پهلوی= پەهلەوی = پەهلەئی = پاڵەئی= پاڵەوی ) بێ کە چون عەرەبێ واک (پیت) و "پ" شا نەبێ و ئیسەیچ نیاشا ! پیت و "ف" شا ، نیا یاگێ و(ڤ)، واژەکەشا جە نویسەو قسەکەردەیەنە ،کەرد بە "فهلوی = فەهلەوی " . کەموو کۆڕی ئەلفبێ عەرەبی بەڵام تەنیا چێگەنە دیاری مەدۆ ؛ با بلمێ سەرو واژێوی کە چارەنویسوو ئێمەش تێکدان !؟ سەدها ساڵێ وەڵێ پێدابیەی ئیسلامی ، جە ئێمپراتووری ساسانیەکانەو، وەڵێ ئادیشایچ، بە پەیڕەواو ئاین و زەردەشتی واچیان گاور(گاڤر) ئی ئێمپراتووریە ،جە بەشەی ئاوەدانی ئاوختەو" نەجد" یەنە کە بە سەرزەمین و "سەبا" ی نامێ بریان ؛ دماتەر یەمەن و، عەرەبستان و، ربع الخالی و، نجد و،...، فەرمانڕەوائیش کەردەن . دیارا ئی نزیکی و ئامای و لوایـە، خەڵکوو ئی سەرزەمیناشە چەنی ڕاو ڕوشت و داب و نەرێتو یەکتری ئاشنا کەردەن و، فرە نەبۆ کەم ، جە ئاینوو یەکتریچ یاوەێنێنە . ئادێ چا زه‌مانانه ،بت په ره سێ بیێنی و ، باپیره گه ۆرێ ئێمه ، ئه هورا شناسی. دمای ئامای ئایینوو ئیسلامی پـەی سەرزەمینوو ساسانیا، کە زوانش پاڵەوی بێ، ئایینیچش ئاینوو زەردەشتی و، به‌ پـەیڕەویچش واچیێنێ "گاور"(گاڤر) (1)، عەرەبێ سەرکەردێ ئۆردوو ئیسلامی، پەی هان دای مسڵمانا و جەنگ کەرا ، مەشیه‌ی پەیرەوێ گرد ئاینەکایتەریشا ،بێ دینوو ئیمان دەێبیێنێ قەڵەم تا وێشا نیابیێ یاگێ هەق- یو ،دژمەن یاگێ باتڵ- ی ! پی جۆرە واژەو گاور"(گاڤر)- ی جەلاو ئیسلامەکاوە " بێ دین و ئیمان" دریا قەڵم و، بی "قاپوو قسێ" گرد کەسی ! ئەما ،  ئەلفبا و عەربی هەر پاسە کە "پ" ش نەبێ؛ " گ"  و " ڤ = و" و "چ" ش ، نەبێ !؟ وەختێو ئامای واچان : گاور ، ناچار واکوو "ک"شا نیا یاگێ "گ" و پیت و " ف" چشا نیا یاگێ "ڤ= و" کە جە ئەنجامەنە "گاور" بە ماناو پەیڕەوو ئایینوو زەردەشتی ؛ کریا بـە"کافر" و کافر بە ماناو بێدینی ( کەسێو کە ئیسلام نیا = تەسلیم نەبیەن و سەرەش نەنامنانەرە پـەی ئیسلامی )، دریا دەرخواردو ئا خەڵکە ئاوراو تەژنە و بیابانگێڵیە کە باوڕشا بۆ پینەیە کە : ئەگەر بێدینێ بکوشا، با بە ساحیبێ گرچێوی (ماڵوو دنیای ، کناچەو ژەنی زەریفی و غوڵام و کەنیزی و سامان و دارائی و...)، وە ئەگەر وێچشا کوشیا، چەو دنیا یاگێشا بەهەشتا و، چاگە ساحیبێ ئی نازو نێعمەتیەنێ !! واژەو "شەهید" یچ دماتەر هەر پەی برەو دای پی باوڕه مه‌وهومه‌یه، ئامانەو، بی دەساوێزێوی ئەوە نەبـڕیا پەی ئانیشا کە جەنگوو کوشتوو کوشتاری پــەی نگاداری پلەو پایەی دنیائی وێشا ، نەعمەتی گەۆرەو ئه ڵڵه ی قەڵەم مدا!؟ ئیسەیچ خرابتەر جە گردو درێژائی تارێخی، شایدێ سازمانوو رێکخراوانمێ کە پەی ئەوەشتەی مەژکوو جوانا ، چێگەو چاگە درۆسێشا کەردێنێ و، ئینسانێ بێ ئاوەزو بێ خرەدێشا چەنە نامنویسی کەراو، دلێ بازار و دوکانیەنەو یاگێ قەرەباڵقێنە وێشا تەقناوە و ئەجۆشا هەرچی فرەتەر خەڵک بکوشا ، فرەتەر به ئه ڵڵه ی نزیکتەرێ باوە ؟! دین ورەشەکێچ، بەردەنشانە مەژگشا کە گوایا ئینە " شەهید "بیەیا پـەی وێ تەقنای و، ئانێچە کە مرا (ژەنوو زارۆڵەو خەڵکی )کافرێنێ ؟! چا وەختەۆ ئی واژە(گاور=کافر) پێسە هه‌ڕه‌شێوێ، یا پێسە تۆمەتوو ئێهانەتێوی دژ بە ئازاد ئەندیشاو رۆشنویراو، زانایا، پەی نابوود کەردەی یا دەم بەستەی و قەڵەم ماڕایشا، جە لاو دیکتاتۆرەکاوە و حاکمە دینیەکاوە ، بەکار گێریان و، هەمیشە پێسە شمشێرێوی بیەن دەسوو ئانیشاوە کەوێشا دەرەجە و رۆتبەو نوێنەرایەتی خۆدا و پێغەمەریشا بەخشان بەوێشا !! جە نیم سەدەی ویەردەنە ئێمە شاهێد حاڵێ ئی وەزع و بارودۆخیە بیێنمێ و ئیسە فراوانتەر جە هەمیشەی وینمێ ئینێ کە نیشانێ خودایشا لکناینێ وێشارە، چەنی گەرەکشانە زوانـوو گرکەسی با و ، چەنی پـەی دنیای خەت و نیشان کێشا ! ملیۆنها نەفـەرێ ئـاوارێ و شار بـەدەرێ ئی کەلیمێنێ!؟
                                       **********
  
نویسنده: کیهان ابراهیمی نژاد - ۱۳۸٩/۱٢/٢

وه‌ڵامێک بۆ قادری ئه‌لیاسی له‌مه‌ڕ زمانی هه‌ورامیه‌وه‌ 

 نووسه‌ر :    هه‌ورامان  عه‌بدولره‌حمان  

بەڕێز کاک قادری ئەلیاسی!

بەڕێز کاک قادری ئەلیاسی! زۆر جار ڕویداوە کە سەرەتایەکی لەم چەشنه‌ی خواره‌وه‌م‌  بە مەبەستی بیرخستنەوه‌ی مێتودی ( روش ) له‌ نوسیندا  ئاراستەی خامه‌یه‌ک کردبێ کە ناوەرۆکی نوسین و  ساختمانی بیرکردنەوەی لە ڕوی زانستیەوە  ڕوی ده‌رکه‌وتنی له‌ مه‌یدانی سیاسه‌ت و  هونه‌رو  ڕۆشنبیریدا نه‌‌بێت. 

 ئەم بیرخستنه‌وه‌یه‌ش  بۆ ئەوە بوه‌ جارێکی تر ئەو خامەیە لە دیدو بەرژەوەندی ئایدیۆلۆژی خۆیەوە  سەرکوتی مافە سوننەتی و گشتیەکانی خەڵکی تر نەکات . خۆ ئه‌گه‌ر هه‌ر نوسی ،  ده‌ی با به‌ ده‌لیلی  زانستی بنوسێ، بۆیه‌ کاک قادر  بۆ تۆش دەڵێم: ئە‌گه‌ر نوسه‌رێک نوسینێکی خسته‌سه‌ر کاغه‌ز ده‌بێت بیر له ‌دوو پێگه‌ی گرنگ بکاته‌وه ‌تا وه‌کو ئالیه‌ته‌کانی هه‌لێنجانی نوسینه‌که‌ی دیاری بکات. هه‌ر ئه‌م دوو پێگه‌یه‌شن که‌ حوکمو ئه‌نجامو هه‌ڵسه‌نگاندن ده‌داته‌ نوسینه‌که‌.

ئه‌و دوو پێگه‌یه‌ش تواناو ڕێژه‌ی زانستو زانیاری ئه‌و نوسه‌ره‌یه‌، هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ بونیادو باکگراونده‌ فیکریو کۆمه‌ڵایه‌تیه‌که‌ی، که‌ بێگومان ڕۆڵێکی سه‌ره‌کی ده‌بینن له ‌ڕه‌نگدانه‌وه‌ی نوسیندا. و له‌ هه‌مان کاتیشدا مامه‌ڵه‌و هه‌ڵسوکه‌وتی نوسه‌ردا... بۆ نمونه ‌کاتێک منداڵێک لاسایی باوکی ده‌کاته‌وه ‌له ‌مه‌سه‌له‌یه‌کدا، بێگومان ئه‌و منداڵه‌ به‌ پێی تواناو عه‌قڵو سه‌لیقه‌ی خۆی مامه‌ڵه ‌له‌گه‌ڵ بۆچون یان کرده‌وه‌که‌ی باوکی ده‌کات، هه‌ر بۆیه ‌ئه‌و منداڵه ‌ده‌بێته ‌مایه‌ی له‌که‌دار کردنی عه‌قڵو  ڕوانینو بۆچونه‌کانی باوکی،  که ‌له‌هه‌مان کاتدا عه‌قڵو ڕوانگه‌ی باوکه‌که بێ عەیبن.  ئا لێره‌وه‌یه ‌که ‌فه‌لسه‌فه‌و هزرو بۆچوونه ‌گه‌وره‌کان به‌ هۆی عه‌قڵه ‌بچوکه‌کانه‌وه ‌بچوک و له‌که‌دار ده‌کرێن ،. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر پیاو بیه‌وێت نوسینی نوسه‌رێک هه‌ڵسه‌نگێنێ پێویسته ‌سه‌ره‌تا روانینه‌کانی نووسه‌ر شیته‌ڵ بکات هاوکات مه‌نهه‌ج و جۆری خوێندنه‌وه‌که‌شی دیاری بکات له‌گه‌ڵ ده‌ستنیشان کردنی توانای نوسه‌ر له‌و بواره‌ی که ده‌رباره‌یه‌وه ‌ده‌ینوسێت وه ‌چۆنیه‌تی به‌ کارهێنانی له ‌مه‌رامه‌کانیدا، تاکو پیاو نه‌که‌وێته ‌‌هه‌ڵسه‌نگاندنێکی چه‌وتی نابابه‌تیانه‌وه ‌که ‌ده‌کرێت له‌بناغه‌دا خه‌تای توانا و خه‌لفیه‌ت و مه‌رامی نوسه‌ر بێت، خۆئه‌گه‌ر تواناو مه‌رامه‌کانی نوسه‌ر جێگه‌ی تێرامان و قسه‌و باس بن ئاخۆ ده‌بێت ده‌ره‌نجامه‌کانی به‌رهه‌می نوسه‌ر چه‌نده ‌له‌راستیه‌وه ‌نزیک بن و چه‌نده‌شایانی مشتومڕی فکری بن؟... نه‌م ده‌ویست وه‌ڵامی کاک قادری ئەلیاسی بدەمەوە ‌که ‌له ‌به‌رواری 11/2/2011 له ‌سایدی ڕوداودا بابه‌تێکی ڕەخنەیی  له‌سه‌ر بەیان نامەکەی (ڕێکخراوی پارێزەرانی زمانی هەورامی) بۆ بڵاو کراوەتەوە لە ژێر ناونیشانی (هەورامی زاراوەیە نەک زمان) ‌‌، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ‌قسه‌کردن له‌سه‌ر زمان و شوناسی هەورامان، تەنها هی من نیە بەڵکو پرسیاری خه‌ڵکی تریشه‌ که ‌به ‌چ پێوه‌ر و میتۆدێک دیاری ده‌کرێن و باسیان لێوه‌ده‌کرێت و له‌کوێدا به‌دوایاندا بگه‌ڕێین، وه‌ هه‌تاکو شایه‌ره‌کانی نەزانیو بێسەلیقەیی  نه‌بنه ‌مایه‌ی به ‌هه‌ڵه‌دابردنی خه‌ڵکی و دور خستنه‌وه‌یان له‌ راستیه‌کان، ئه‌م وه‌ڵامه‌م نووسی وه‌کو ڕاستکردنه‌وه‌یه‌ک هەروەها وەکو ڕونکردنەوەیەکیش بۆ به‌رێز کاک قادر ئەلیاسی، بۆئه‌وه‌ی بتوانێت پرسی زمانو زاراوە  له‌ یه‌کتر جیا بکاته‌وه‌، له ‌هه‌مان کاتیشدا بتوانێت تێبگات که ‌تێڕوانینی ئێمە بۆ زمانە کوردیەکان و سەروەری کوردستان به‌و شێوه‌یه ‌نیه ‌که‌ به‌رێزیان لێی تێگه‌یشتوه‌‌. ئەلیاسی مافی خۆیه‌تی چۆن بیر ده‌کاته‌وه‌و سیستمی بیرکردنه‌وه‌ی له‌سه‌ر چی له‌نگه‌ری گرتووه‌و بۆچ مه‌رامێک به‌کاریان ده‌هێنێ! به‌ڵام تۆمه‌ت بارکردن و هاندان و چه‌واشه‌کاری خه‌ڵکی بە هۆی هەژاری زانستیەوە ،  سه‌ره‌نجامه‌که‌ی سنور دابه‌شکردنه‌. بۆ ئه‌وه‌ی وردتر قسه‌بکه‌م له ‌سه‌ر مه‌سه‌له‌که‌ به‌پێویستی ده‌زانم گوزه‌رێکی خێرا بکه‌م به‌و بــڕگانه‌ی که ‌شایسته‌ی وه‌ڵامدانه‌وه‌ن ‌تاکو سیاق و ئاراسته‌ی قسه‌کان دیار بن. کاک قادر لە دێڕی یانزەهەمی نوسینەکەیدا دەڵێت" ...هەورامی زاراوەیەکی زمانی کوردیە نەک زمانێکی جیاواز لە زمانی کوردی" ، ئەم رستەیە دەکاتە چەقی مەبەست و ئەندێشەی نوسینەکەی کاک ئەلیاسی . ئا لێرەدایە  تواناییو  ڕێژه‌ی زانستو زانیاری ئەلیاسی گڵۆڵە بـــوە. هه‌روه‌ها بونیادو باکگراونده‌ فیکریو کۆمه‌ڵایه‌تیه‌که‌ی لەم ڕستەیەدا بە جوانی ڕەنگ کراوە، ئیتر مرۆڤ ئۆتۆماتیکی تێدەگات مەرامی ئەلیاسی چۆنە لە دیدی باکگراوندە فکریەکەیەوە.  مام قادر لەوە ناچێت سەری لە مەسەلەی زمانەوانیەوە دەرچێت  ئەگینا هیچ نەبوایە دەبوایە پێناسەیەکی هەم بۆ زمان وە هەم  بۆ زاراوە دابنایە، چونکە خۆی واتەنی ئەو "چالاکی بزاڤی کوردایەتیە" کە چاوەڕێی هیچ نەبێ پێناسەی چمکی  زمان و زاراوەمان لێدەکرد و  لە هەمان کاتیشدا  جیا کردنەوەیان لە یەکتر.  چونکە کاتێک مرۆڤ بیەوێ ڕاستیەک بسەلمێنێ دەبێت فاکتاو  دەلیلی زانستی بخاتە ڕو، ئەگینا دەکاتە قسە فڕێدان.  یان دەبوایە ئەو  وشەیەی کە ئەو پێی دەڵێت "زمانی کوردی" ڕونیکرداباوە و بیخستبایە بەردەم خوێنەران کە ئەو  زمانە کوردیە کامەیە؟  کاک قادر  کاتێک دەڵێیت " لەبیر کردنی هەر زاراوەیەک لەو زاراوە و بن زاراوانە بە زیانی زمانی کوردی دەزانم" . دەکرێت پێمان بڵێیت ئەو زمانە کوردیە کامەیە؟. چونکە هەتا ئێستا من زمانێکی کوردی نابینم کە  لە سەرانسەری کوردستاندا هه‌موو چین و توێژو ناوچه‌کانی کوردستان لێ تێبگه‌ن  و قسەی پێ بکه‌ن.  من کاتێک وشەی "زمانی کوردی" دەبیسم  هەر وەکو  جەعفەری شێخوالایسلام دەڵێت :بۆم هەیە بپرسم ، ئایا  ئەو زمانە کوردیە هەر ئەو شێوە ئاخاوتنەیە کە لە دیاربەکر، سلێمانی، هەورامان، کرماشان یان مەهاباد قسەی پێدەکرێت؟ ئایا ڕێزمان، دەنگەکان (فۆنتەکان) یان چۆنیەتی پێکهاتەی دەنگەکان (فۆنۆلۆژی) یان چۆنیەتی لێکدانی ووشەکان (مۆرفۆلۆژی) ئەو زمانەی کە لە سلێمانی قسەی پێدەکرێت  هەر وەکو ئەو شێوە ئاخاوتنەی دهۆک یان هەورامانە؟ ئەگەر وەڵامی ئەلیاسی (نا) بێ کە دەبێت هەر واشبێت، ئەگەر بەرچاوتەنگی و ئیحساساتی ڕووت لەگۆڕێدا نەبێ، لەم حاڵەدا زۆر زەحمەتە کە بەم هەموو شێوە ئاخاوتنە جۆراو جۆرانە کە لە کوردستاندا هەن بوترێ یەک زمان[1]. کە واتە کاک ئەلیاسی : ئێمە زمانێکمان نیە کە هەموو کوردێک یان زۆربەی ئەو کەسانەی بەخۆیان دەڵێن کورد ، بتوانن پێی بدوێن یان تێی بگەن. بۆیە  تەندروستترە ئەگەر بڵێین کە ئێمە  وەکو کورد چەندین زمانمان هەیه‌ که‌ پێیان دەگوترێ "کوردی" یان "زمانە کوردیەکان". زۆرجاریش کە دەڵێین زمانی کوردی، تەنها قسەیە،  لە پڕاکتیکدا کێشەمان بۆ دروست دەکات بۆ  نمونە کوردەکان لەدەرەوەی ووڵات لە شوێنە ڕەسمیەکاندا وەکو مەحکەمەو ئیدارەی یارمەتی کۆمەڵایەتی بۆ نمونە لە سویدو لە ووڵاتانی تری ئەوروپاو کەنەدادا  داوای وەرگێڕی کوردی ناکەن ، بەڵکو دەزانن کە دەبێ داوای وەرگێڕی (سۆرانی) یان (کرمانجی) بکەن کە هەمیشە پاشگرێکی پێوە دەلکێنن (کوردی سۆرانی، کوردی کرمانجی...) . ئەمەش بەو مانایە نیە کە زمانی کوردی قەت نەبوە و هەرگیزیش لە داهاتودا نابێت. بەڵکو  دەتوانم بڵێم شێوە قسەکردنێکی یەکگرتو نیە لە دنیادا کە پێی بگوترێت (زمانی کوردی) کە کاکە ئیلیاسی وا بەو ئاسانیە نیشتوەتە ملی و لەژێریا نقەی دێت. جا بێینە سەر باسی زمانی هەورامی کە  کاکەی ئەلیاسی بە دیالێکت ناوی دەبات با وجودی  ئەو مێژوە کۆنەی کە ڕیشەکانی لە ئاڤێستادا پیاو دەتوانێ پەیدا بکات، کە ئەمەش دەکاتە ئەوەی زمانی هەورامی لە ئاڤێستا کۆنترە هەروەک کاکە خودادادی مورتەزایی لە زمانی " موحەمەد تەقی بەهارەوە " دەڵێت کە  "هەنوکەش 80 لەسەدی ئاڤێستا دێتەوە سەر هەورامی ئێستا،  کە لە کتێبی (سەبک شناسیدا) چەندەها ووشەی وەکو موانان، شناسان، مواچان... بە نمونە دێنێتەوە و دەڵێت :هیچ ئاڤێستا شناسێک سەر لەم وشانە دەرناکات. ئەمە لە حاڵێکدایە کە نەخوێندەوارێکی هەورامی واتای ئەو ووشانە بە سەهلو ئاسان دەزانێ و لەناو ئاخافتنی ئاسایی ڕۆژانەیدا بە کەڕات دەیانبێژێتەوە.[2]بۆئەوەی  بتوانین چوارچێوەیەک دابڕێژین بۆ هەڵاواردنی (زمان) و (دیالێکت) پێویستە ئیشارەتێکی گورج بە هەندێ تیۆری زمانناسانەوە بکەین.

شێخولئیسلام دەڵێت: هەندێ پێوانە هەن لە زمانناسیدا وەکو، ئاگاداری شەخسی، ئاگاداری گشتی لێزانینی زمانناسییانە، بۆچونو بەرچاوتەنگی کولتوری و کۆمەڵایەتی یان سیاسی و، تەنانەت پیوانەی ئابووری.  لێزانینی زمانناسییانە لە هەندێ بواردا یارمەتیدەرە بۆیە وشەی "زانستی" کارەکەی ئێمە یەکلایی دەکاتەوە. ئەو کەسانەی کە هەڵاوردنی زمان لە زاراوە بە ڕاست نازانن مەبەستیان ئەوەیە کە بە زانستیی نازانن. هەروەکو زمانناس (ماکس وەینرەیچ)  قسەیەکی زۆر گەورەی هەیە سەبارەت بە جیاوازی  زمان و دیالێکت دەڵێت " زمان ئەو دیالێکتەیە (زاراوەیە) کە خاوەنی سوپاو هێزی دەریایە" کە مەبەستەکەی دەکاتە ئەوەی کە :هەتا دەوڵەتت نەبێت زمانەکەت دیالێکتە، بەڵام کە دەوڵەتت بوو دەبی بە زمان. بۆ نمونە سەیری زمانی نەرویجیو (نروژ ) سوێدی بکە، یان نەرویجیو دانمارکی یان دانمارکیو سویدی. قسەکەری ئەم زمانانە  بە باشی لەیەکتری تێدەگەن ، لە کلاتێکدا قسەکەری هەرکامەشیان بە شێوە ئاخاوتنی خۆی قسە  بکا و نەچێتە سەر شێوەی ئەوی تر. واتە نەرویجیەکە بە نەرویجی قسەبکاو دانمارکیەکەش بە دانمارکی قسە بکات کەچی لەیەکتریش تێدەگەن.  سەرەڕای ئەمەش کەس بەوانە ناڵێت دیالێکت بەڵکو پێیان دەڵێن (زمان). چونکە دەوڵەتنو ستانداردە کراون.[3]  باشه‌ کاک قادر ئه‌گه‌ر من به‌ زمانی خۆم (هه‌ورامی)  له‌ دیاربه‌کرو گۆلی وان قسه‌بکه‌م  به‌بڕوای تۆ  چه‌ند لێم تێده‌گه‌ن؟ ‌زۆر جار زمانناسان دەڵێن‌ زمان ده‌بێت لە ناو چوارچێوه‌ی  سیستمی دەنگی، وشەو گراماتیک، الفبادا خۆی یه‌کلایی بکاته‌وه‌. بۆیە من دەمەوێت بە کاک ئەلیاسی ڕاگەیەنم کە زمانی هەورامی ئەو زمانەیە کە خاوەنی ڕێزمانو ، دەنگو ، وشەو  پیتی تایبەتی خۆیەتی وە زۆر بە ئاسانی خۆی لە زمانە کوردیەکان جیا دەکاتەوە، که‌ زۆربه‌ی زمانه‌ کوردیه‌کان له ‌ڕوی گراماتیکه‌وه‌ به‌  تایبه‌تی (نێر و مێوه‌) ناتوانن شان به‌شانی زمانی هه‌ورامی بڕۆن.  بۆ نمونە (ئاد لوا پەی هۆرامانی) واتە ئەو (بۆ نێر) ڕۆیشت بۆ هۆرامان: بەڵام بۆ مێینە دەڵێین (ئادە) واتە ئەو بۆ مێینە ،ئادە لوا پەی هۆرامانی. کەچی لە بەرانبەردا وانیە هەمان زەمیر بەکار دیتەوە کە (ئەو)ە . بۆ نمونە: ئەو (نەسرین) چوو بۆ هەورامان. لە هەمان کاتیشدا (ئەو) بۆ نێر ، رویشت بۆ هه‌ورامان. کەواتە لە هەورامیا (ئاد ، و  ئادە) لە بەرانبەردا تەنها (ئەو)مان هەیە.  لە لایەکی تریشەوە لە هەورامان ئاوەڵناوەکان کۆ دەکاتەوە کاتێک ناوەکان کۆبن یان تاک، بۆ نمونە لە هەورامان دەڵێن (توتەی چەرمە) واتە سەگی سپی، بەڵام لە هەمان کاتیشدا دەڵێین (توتێ (بۆ کۆ) چەرمێ) واتە سەگ (بە کۆ) سپی یان وردتر بڵێین کۆمڵێک سەگی سپی. لە هەورامیدا (تووتە) واتای یەک سەگ دەدات، (تووتێ) واتای سەگی زۆر دەدات. بەڵام لای کاک ئیلیاسی سەگی سپی یەک سەگی سپیە و  لە هەمان کاتیشدا سەگی سپی زۆر سەگی سپیش دەکات . لە سەرچاوەی فرمانەکاندا هەورامی جیاوازیەکی ئەوتۆی هەیە  کە سیستمێکی تایبەتی بە سەرچاوەکانەوە هەیە. بەڵام لەناو زمانەکانی تری کوردیدا نابینرێت. وەکو (وارد - واردەی) واتە خوارد- خواردن یان لە سیستەمی نسبەتەکاندا و زۆر شتی تر کە بواری نوسینیمان کەمە لێرەدا هەمویان بخەینە ڕو. بۆیە بە کورتی زمانی هەورامی ئەو سیستمە گراماتیکیەی تیا بەدی دەکرێت کە چۆن لە زمانێکی وەکو سویدیدا هەیە. ئێمە لەهەورامان هەموو پەدیدێک نێرو مێی بۆ دادەنێین، هەنار نێرە، بەهێ مێیە، وەزی (گوێز) مێیە بەلو (بەڕو) نێرە ، هتد. زمانی هەورامی لە بواری گراماتیک وه‌ دەستورزمانیدا  زۆر بەهێزەو زۆر شتی لەسەر دەنوسرێت، بۆیە بەم لێکدانەوەیەی مامۆستا دێهخودا ( دههخدا ) لە کتێبی لوغەت نامەدا لە بارەی زمانی هەورامیەوە دەخەمە ڕو بۆ سەلماندنی بە‌هێزی زمانی هەورامی. "زبان هەورامی یک زبان مستقل می باشد کە دارا‌ی لهجە های مختلف بودە و در کردستان جنوبی رایج است و ساکنین در ‌‌‌‌‌طول حیات تاریخی خود بدان تکلم نمودە اند وە دارای قواعد دستوری و غنای کامل در کلمات و اسوات می باشد و با وجود تغیرات در دوران تاریخی از کیفیت و لتافت و روانی ان کاستە نشدە است چون زبان عربی دارای قواعد و چارچوب محکم می باشد و در فراوانی و کوتاهی کلمات و جملات در نهایت یک زبان پربار و قاعدە پزیر است، در رعایت مزکر و موئنس ، مجازی و حقیقی ، سماعی و قیاسی ، اسمائ اشارات ، معرفە و نکرە ،صفتهای فاعیلی و مفعولی و زمایری و غیرە اگر از عربی برتر نباشد کمتر هم نیست و با جرات میتوان گفت: یکی از زبانهای زندە ای است کە احتیاج بە حتی یک کلمە ی خارجی ندارد مگر در مواردی کە مانند بقیە ی زبانها وارد گشتە باشد و در زبان هورامی هرگاه لازم باشد میتوان انها را سریعا جایگزین نمود همچنان کە با امدن زبان عربی بە عنوان زبان دینی هورامی بدون داشتن فرهنگستان زبان بە وسیلە ی مردم عامی بلافاصلە شروع بە جایگزیگی کلمات و اسما  کرد یا انها را کوتاه نمود مانند ،  وزو  : دەسو دیم ،  صلوه‌: نما ،  صوم : ڕوچی ، اسکندەر: ئەسکە ، مسجد: مزگی ، عبداللە:عەبە ، محمد: حەمە." [4] کاتێک باس لە زاراوەش دەکەین دەبێت هەمیشە ئەوەمان لە بەر چاوبێت کاک ‌قادر کە زاراوە تەنهاو تەنها باس لە دەنگ یان (تلفظ )   دەکات. لە هەوراماندا ئێمە چەندین زاراوەی گەوره ‌و  بچوکمان هەیە. گەورە وەکو هەورامانی لهۆن و هەورامانی ژاوەرۆو هەورامانی تەختو هتد، که‌  ئه‌م  ناوچانه‌  هه‌ریه‌ک به‌ شێوه‌ زاراوه‌یه‌کی  هه‌ورامی  ده‌ئاخفن و هه‌موشیان  هه‌ورامین و  له ‌یه‌کتریش  به ‌باشی  تێده‌گه‌ن.  مەبەستیشم لە بچوک ئەوەیە کە لە هەرکام لەم بەشە دیالیکتە هەورامیانەدا بن دیالیکتیتر هەن. بۆ نمونە لە هەورامانی لهۆن لە گۆندی تەوێڵە و نەوسود بە دایک دەڵێن  (ئەدا) هەڵبەت ئەو (دالە) ناخوێنرێتەوە چونکە هێشتا ئەو پیتە نەتاشراوە، مه‌گه‌ر ته‌نها هه‌ورامی  بیت تا بتوانی  ئه‌و  پیته‌  گۆکه‌یت. لە بیارە دەڵێن (ئەیا)، لە خەرپانی دەڵێن ئەڵا هتد... هەموشی لەیەک تێدەگەن کە ئەو وووشانە بە دایکەوە لکاوە هەر هەموویان واتای دایک دەدەن. زمان ناسان دەربارەی جیاوازی نێوان زمان و زاراوە وە کۆکن لەسەر ئەوەی کە زمان زاراوەیەکە کە سوپاو هێزی دەریایی هەبێت بەڵام لەهەمان کاتیشدا پرسێکی ئەوەندە ئاسان نیە. بۆیه‌ زمانەوانی پرۆفیسۆر (ئۆستن داهڵ)ی سویدی دەڵێت : "ئەم ناوی زمانو زاراوەیە لە خودی زمانەکانەوە هەڵنەهێنجراوە، بەڵکو لە دەرەوە ئەم ناوەیان بەبەردا دەکرێت، بۆیە تا ئەوکاتەی کە ناسروشتی نەنوێنێت (غیر تبیعی نەبێت) تەنها (زمان ) بەکار دەهێنم لە جیاتی زاراوە.[5]  لیرەدا دەتوانم بە کاک ئەلیاسی بڵێم لەم پێناسەیەدا ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت زاراوەکان زمانن و زمانەکانیش زاراوەن کاتێک کە دەوڵەتیان بۆ دروست بوو ئیتر زاراوەکانیش ده‌بن به‌ زمانی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌.  بۆیە کاک ئه‌لیاسی هیوادارم بەهۆی ئامانجی سیاسی خۆتەوە ئاویش مەکەرە ژێر پێناسە زانستیو ئەکادیمیەکانی (زمان) و (زاراوە) . ئەگینا ئەگەر هەندێک بە ویژدانەوە بە مێژوی زمانی هەورامیدا بچیتەوە بۆت دەردەکەوێت کە هەر لە زۆر کۆنەوە زمانی هەورامی زمانی ئەدەب و ئایین و دەسەڵات بوە و لە مەیدانێکی زۆر مەنتیقیو فراواندا لە سەروی هەموو زمان و زاراوە ئیرانیەکان و کوردستانەوە ئیشیکردوە.  ئەمە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە زمانی هەورامی زمانە و زمان بوە.   جا بۆیە زمانی هەورامی  لە زومڕەی زمانە هندو ئەوروپیەکانەو بە پێشینەیەکی زۆر دێرینەوە، کە قسەپێکەرانی وەک بەشێک لە نەتەوەی کورد لەناو شارستانیەتی دێرینی  میزۆپۆتامیا ژیاون  ئەم شارستانیەتەیان  تا ئێستا بە سورەتی نەنوسراو سینە بە سینە و بەشێکی کەمیشی بەشێوەیەکی نوسراوە لە نێو دڵی دەوراندا تێپەڕیوە و بە سەربەرزی تا ئەمڕۆ گەیشتوە.  بە هۆی جوگرافیای تایبەتی  هەورامانەوە (شاخاوی بوونی) زۆرتر لە زمانە کوردیەکانی تر باشتر پارێزراوە و ئۆرژیناڵ ماوەتەوە. کە ئەمە دەبێتە میراتێکی پڕ بەها لە لایەنی هەموو هەورامی و غەیرە هەورامیەکەوە کە ئاوڕی لێ بدرێتەوە.  هەرچەند زۆرێک لە لێکۆڵەرانی ڕۆژئاوایی وەکوو "مەکەنزی" و "ئی سوونیش" و بڕیارە هاوبەشەکەی ساڵی 1921 ی "ئا. کریستنیسن و م. بینیدیکتسن" لەسەر ئەو باوەڕەدان کە زمانی هەورامی کوردی نیەو ئاخاوەرانی ئەو زبانە کورد نین.[6]  بەپێچەوانەوە خودی ئەم خەڵکە خۆیان بە ئۆرژیناڵترین (ئەسڵترین) کورد دەزانن و هەموو فاکتەرەکان و پێوەرەکانی کورد بوون لە خۆیاندا دەبیننەوە. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر کاک  قادر  سه‌یرێکی دنیای دیموکراتی بکات زۆر له‌م حاڵه‌تانه‌ی کوردستانی ئێمه‌ ده‌دۆزێته‌وه‌، وه‌کو وڵاتی سویسرا که‌ چه‌ند زمانی جیا جیا له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و  وڵاته‌دا کارده‌که‌ن به‌بێ هیچ  جۆره‌ ئحساساتێکی سیاسی و  نه‌ته‌وه‌یی.  یان له‌  سوید که‌  چه‌ندین زمان به‌ ڕه‌سمی  ناسراون و  له‌ ووڵاتی  هێند زیاد  له‌  په‌نجا زمانی  جیا ڕه‌سمیه‌تیان پێدراوه‌.  بۆچی ئێمه‌ش  له‌ کوردستان  نه‌توانین ئه‌و دیموکراسیه‌  پراکتیزه‌ بکه‌ین تا له‌سایه‌یدا  په‌لکه‌زێڕینه‌ی  زمانه‌  کوردیه‌کانیش هه‌ر دره‌وشاوه‌تر بێت و فه‌رهه‌نگی  کوردیش  به‌ زیندویی بمێنێته‌وه‌.  ئه‌وه‌ش  نابێت هه‌تاوه‌کو زما‌نه‌ کوردیه‌کان به‌ ره‌سمی نه‌ناسرێن و کاریان پێنه‌کرێت که‌ یه‌کێکه‌ له‌ ئامانجه‌کانی ڕێکخراوی  پارێزه‌رانی زمانی  هه‌ورامی‌.

هه‌ورمان عبدالرحمان

سوید2011-02-18    

 


[1] شێخالاسلام جه‌عفر له‌ سایدی هه‌ورامان کۆمدا. له‌  وتو وێژێکدا

[2] هه‌ورامان  و  زمانی  هه‌ورامی. له‌  سایدی  هه‌ورامان کۆم، خودادادی مورته‌زایی (ئه‌هوه‌ن هه‌ورامی)

[3] هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوتر

[4] هه‌مان سه‌رچاوه‌ی  پێشویان  بــڕوانه‌ کتێبی "ده‌رباره‌ی ڕێزمانی  هه‌ورامیه‌وه‌" ی  مامۆستا  جه‌مال  حبیب اللاه‌ (بێدار) بکه‌.

[5] سه‌یری کتێبی   Östen Dahl ,språkets enhet och mångfaldیان له‌ سایدی  هه‌ورامان کۆمدا، که‌  سیامه‌ند  هه‌ورامی  وه‌ری گێراوه‌.

[6] هه‌ورامان و زمانی  هه‌ورامی.  خودادادی مورته‌زایی (ئه‌هوه‌ن هۆرامی) له‌  سایدی هه‌ورامان کۆمدا

 

Last Updated (Saturday, 19 February 2011 15:29)

   داوای لێبوردن له‌ به‌رێزان کاک " هه‌ورامان عه‌بدولره‌حمان " و کاک " موختاری که‌ریمی " ده‌که‌ین بو ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌ که‌ پێشتر ناوی نووسه‌ری ئه‌م باته‌مان له‌ جیاتی کاک هه‌ورامان کاک موختار هێنابوو .
نویسنده: کیهان ابراهیمی نژاد - ۱۳۸٩/۱۱/٢٢

دوم اسفند روز جهانی زبان مادری


                         ڕو جه‌هانی زوانی ئه‌دایی

دوه‌م ڕو مانگه‌و ئێسفه‌ندی ( ۲/ ۱۲ )  به‌رابه‌ر چه‌نی ۲۱ فوریه‌ی جه‌ تـه‌ره‌فو ( unesco ) سازمان مله‌لیو به‌ نامێ  “  ڕو جه‌هانی زوانی ئه‌دایی  ” نامنریـا کریان .

پێسه‌ حه‌قیقه‌تێوی حاشا هورنه‌گیری  سه‌له‌میان په‌ی زانایا  و موحه‌قێقینی که‌ به‌شه‌ر جه‌ به‌شی فه‌رهه‌نگی و ئه‌ده‌بیه‌نه‌ به‌ زوانی ئه‌دایی وێش  خاسته‌ر متا‌‌‌ڤو ئێحساس و ئه‌ندیشه‌و وێش به‌ر ڤزو، هه‌رپاسه‌ که‌ عالمێو زاناکێ ئێمه‌ جه‌  ویه‌رده‌نه‌ گه‌رچی ســه‌وادی عه‌ره‌بــی و فــارسـی شا بێ ، بـه‌ڵام وه‌شتـه‌رین و پـڕماناته‌ریـن شێعــره‌شا به‌ زوانــی ئه‌دایــی وێشا نیه‌ێنه‌شاره‌ ، هه‌رچند تاوانشا به‌ عه‌ره‌بی و فارسیچ بنیاره‌ !

جه‌ به‌شوو ڕاز ئه‌ره‌نیایه‌نه‌ ( داستان سرایی ) گوره‌ته‌رین تراژدیما ئامان مله‌ره‌ ! داستانه‌ جه‌ ئه‌ندیشه‌و داستانسه‌رایه‌نه‌ خیزیێنه‌و نه‌قشش به‌سه‌ن ، به‌ڵام شێوه‌ نویسه‌یێو نه‌بیه‌ن بنویسوش په‌نه‌ ! ناچار به‌ ئه‌ڤوگێڵنای ( شفاهی ) جه‌ مه‌جلێسانه‌ یا ته‌نانه‌ت په‌ی تاکه‌ که‌سا به‌سه‌نده‌ش که‌رده‌ن ، دیارا چێوێو نه‌نویسیو دمای چند وه‌ختا چێشش سه‌ر مه‌ێ ؟! چه‌نه‌ش قرتیو ، برێو چێوێش فاڕیا  و… وه‌ فرێچشا به‌ یه‌کجاری جه‌ به‌ین مشا و گمێ با ، هه‌ر پاسه‌ که‌ بیێنێ ! ئانێچشا که‌ مه‌نێنێ و سینه‌ به‌ سینه‌ یاوه‌ێنێ لا ئێمه‌ پێسه‌ “  کورته‌ ڕازا  “  هه‌رچند کافرشا په‌ی بسڵمان بو ئاندنه‌ چه‌کمه‌سه‌ریێشا دیێنێ ، به‌ڵام ئه‌گه‌ر هه‌رپاسه‌یچه‌ بنویسیاوه‌ و گلێرێ باوه‌ قسێ عالێشا په‌ی که‌رده‌ی هه‌نێ !

وه‌ختێــو سابت بیه‌ن و سه‌له‌میان که‌ نبــوغ  و ئه‌ندیشــه‌و به‌شـــه‌ری به‌ زوانی ئه‌دایی خاسته‌ر گوڵ که‌رو و متاڤو خزمه‌تو کومه‌ڵگاو به‌شریه‌نه‌ جه‌ گردوو بواره‌کانه‌ ( فه‌رهه‌نگی ، ئایینی ، ئێجتماعی ، ئێقتسادی و… ) بـو ، یاگێ سه‌ر سڕ مه‌نه‌یه‌نه‌ کاربـه‌ده‌سێ به‌هاش مه‌دا پـه‌نـه‌ ؟

نویسنده: کیهان ابراهیمی نژاد - ۱۳۸٩/۱٠/٢٤
هۆرامان و، فرهنگ ایران باستان

30 شهریور 1389 Larger FontFont SizeSmaller Font Bookmark and Share
         نوشتار: کیـــومرث نیکـــرفتار
واژه ی هۆرامان:

از ترکیب دو واژه ی "هۆر= خۆر= خورشید = نماد روشنائی = اهورمزدا"+ " مان = وه ند = وند = سرزمین،خاستگاه ، جایگاه "بوجود آمده است ؛که میتوان آنرا به "سرزمین اهورای بزرگ " معنی کرد. و همین معنی ، به تنهائی میتواند بیانگر پیوستگی هۆرامان، با فرهنگ ایران باستان ، باشد. به کارگیری واژه ی"گۆرانی ، بجای " هورامی" :



بکار گیری واژه ی" گۆرانی " بجای " هورامی" ،تنها هنگامیکه میخواهیم از "گویش " مردمی سخن بگوئیم که گفتار و نوشتارشان به زبان کوردی ،دیالێکت جۆگرافیای "هورامی " است( اورامان، که نووله، زه نگه نه ، رۆژ به یان ، جمهور، شه به ک ، گۆران، و...) ، از دید من ، بسیار برازنده تر، درستتر و، پذیرفتنی تر است و به مراتب گسترده تر و همگانیتر .

ازجمله :

الف – "گویش گۆرانی " ، مانند بنیادیترین شاخه های زبان کردی ، در کا نونهای پژوهشی – آکادمیکی جهان ، شناخته شده است .

پژوهشگران زیادی ، چه در درون و چه در بیرون مرزهای جۆگرافیائی ، "گۆران" و"گۆرانی" را دستمایه ی پژوهشهای خود ، قرار داده و لاجرم در گستره ی بزرگی از جهان ، این نام ، مانند زبان یک تبار تاریخی ، شناخته شده است .

ب - پیشینه ی مبارزاتی و پایداری دو واژه ی گۆران و گۆرانی ، تا آنجاست که واژه ی " کافر " قرآنی ، برآیند واکنش و زائیده ی آن است ،ولی این راز بسیار بزرگ را، هیچگاه نگذاشته اند ریشه شناسی کنیم و خاستگاهش را آنچنانکه بوده ، به جامعه بشناسانیم .

زبان گۆرانی ،گنجنامه ی دهها داستان ( هۆنیا ئی – خۆنیائی ) خونین سرایندگان نامدار و گمنامی است که، تنها شمار کمی از آنها ، به دست ما رسیده است .

شاهنامه های بزرگ و بزمنامه ها و رزمنامه ها و چامه های حماسی – داستانی گۆرانی را، در زمانهائی که زبان پهلوی(پاڵه وانی) در دهه های تهاجم بیرحمانه ی زبان تازی ؛ داشت له و لورده می شد، پهلوانان



گۆرانی گویان ما ، از (به) خاکستر نیمه جان زبان میانه ی ایرانی ، در شکل امروزیش ؛ جانی تازه بخشیدند که آن زبان "گۆرانی" نام گرفت.

از آنجمله داستانهای بزمی " ویس و رامین" ، "شیرین دشتبی " و... ،که زادگاهشان وند گۆران و زبانشان گۆرانی بوده است . سپس به فارسی دری رفته اند و در آنجا ماندگار شده اند در حالیکه از نسخه های گۆرانی آنها، تاکنون چیزی پیدا نشده است و خوب این داستانی دیگر است (برتری زبان غالب وممنوعیت دیگر زبانها)!

همین گرفتاریها درمورد رزمنامه ها و...، نیز پیش آمده است.

استادانی مانند زنده یادان رشید یاسمی ، ملک الشعرای بهار ، پورداود ، دکتر سعید کردستانی ، آیت اله محمد مردوخ و شمار زیاد دیگری ،وابستگی یا دلبستگی فراوانی ، به زبان گۆرانی داشته اند و در باره اش زحمت زیادی کشیده اند و پژوهشگران خارجی قابل اعتمادی مانند " استاد کریستن سن "دانمارکی، درباره اش نوشته اند.

کسانی مانند دهخدا، دکتر محمد مکری ، سیروس ایزدی و .. . کوششهای زیادی برای شناساندنش به پژوهشگران جهان ، نموده اند .

پ – هورامان اما ، نام یک وند (منطقه) ، جۆگرافیائی است که از چهار سو شهرهای روانسر ، سنه ، مریوان وهه ڵه بجه ، پیرامون آنرا گرفته اند . اهالی این وند ، به زبان گۆرانی سخن میگویند .

بکار بردن نام دو واژه ا ی "زبان هورامی"  به جای  "زبان گۆرانی" برای اهالی هورامان ، همان اندازه درست است که بکار بردن واژه ی"زبان بادینانی"، به جای "زبان کرمانجی ژورو " برای ساکنان وند جۆگرافیائی "بادینان" !

برای نمونه اگر از یکنفر اهالی بارزان بپرسیم : راستی شما به چه زبانی سخن میگوئی ؟ و او پاسخ بدهد : به زبان "بادینانی ، یا بارزانی" ، آیا درست گفته ؟ البته نه . چرا؟ چون زبانی به نام زبان بارزانی ، یا بادینانی بودی ندارد .

زبانیکه بارزانیها و بادینانیها (بهدینان = زردشتیها = گاڤران ) ، به آن سخن میگویند، زبان کوردی ( کوردمانجی ژورو ) است .

همین شیوه ی بیان در مورد "هورامی= هورامانی " نیز ، درست است . زیرا هورامانیها، زازائیها (هۆرامه کیها)، زنگنه ئیها، شبکها ، رۆژبه یانیها، که نوله ئیها ، یارسانها ، گۆرانها ، کاکه ئیها و... زبان پیروزشان ، "گۆرانی" است . اینها همه دارای یک زبان همگن و هم ریشه هستند و آن زبان ، زبان " گۆرانی " است .

اهل دانش و فن و خرد ، میدانند که : زبان گۆرانی ، نه تنها مادر تمام لهجه های هورامی ، هورومکی، زنگنه ئی ، شبکی ، رۆژبیانی ، کنوله ئی ، دیلمی ، مرودشتی و...است؛ بلکه دیگر شاخه های زبان کردی و بخشی از فارسی، از سرچشمه ی زلال ادبیات گۆرانی سیراب شده اند .



"گۆرانی " ، که کاروانسالار زبان کرد یست ، اکنون بیش از دشمنان سنتی کرد،دارد از دست همزادان خود ، ضربه ی کاری میخورد !

پاسداری از زبان گۆرانی (هه ۆرامی) :



برای زنده ماندن هر زبانی ، باید آن زبان را در آموزشگاهها بکارگرفت . باید آنرا به بچه ها آموخت . باید از کودکستان تا دانشگاه ، آنرا خواند و نوشت ودرباره اش پژوهش کرد و تز نوشت . پس باید کتاب برای آن نوشته شود که این مستلزم یک جهانبینی خردمندانه است و نه تنگ نظرانه .

این بسنده نیست که تنها به شیوه ی گفتاری ، زبان را به کار بگیریم . نوشتارهای فردی و نامه نگاریها هم هرچند نیک و پسندیده است، ولی چاره ی درد نیست .

زبان پهلوی (پهلوانی = پاڵه وانی) ،سانسکریت ( یکی از زبانهای ریشه ئی آریائیها )، زبان اوستائی و زبانهای باستانی ایران و ... ، دیگر گوینده ئی ندارند و خود همین واقعیت باید تلنگُری باشد بر پیشانی دست اندر کاران !

هر زبانی اگر زبان آموزش وپرورش نباشد ، پس از 400 سال ، مرگش فراخواهد رسید . در این دوران تهاجم میدیائی ، بیگمان آن عده از شاخه های زبان کردی ، که برای آموزش و پرورش ، به کار گرفته نشوند، زودتر از مرز پیشبینی ، رو به نابودی خواهند رفت .

ما ، صد البته نمیخواهیم و نباید اجازه دهیم که زبان گۆرانی را به آن سرنوشت دچار سازند .

پس در زمره ی تلاشهائی که برای زنده نگهداشتن زبان گۆرانی باید بکار بست ؛ افزون بر آنچه گفته آمد ، رسانه های همگانی هستند . مانند رادیو ، تلویزیون ، کتاب ، مجله ، روزنامه و غیره ، که به ماندگاری و پایائی و پویائی زبان گۆرانی ، یاری میرسانند.



فرهنگ ایران باستان ، باریشه های سترگ ، در اورامان :

پیوستگی فرهنگی هورامان و ایران باستان ، از راه نوشته های تاریخی، سنگنوشته های میخی ، اوستا و ، زبان باستانی و میانی ایران(پهلوی= پاڵه وانی) ، قابل اثبات است.

برای اثبات پیوند زبان کوردی گۆرانی (هورامی) ، با زبان ایران باستان، اوستا و زبان میانه، در زیر به نمونه هائی ، نگاه میکنیم .

نوشته ، کوردی است ، زیرا الفبای فارسی نمیتواند گویای بیان درست واژه ها باشد.

(1) – هه مگتانه = هگمتانه (همدان) :

وشه ی  هه مگه تانه ، وشه یه کی مادی کۆنه ، که خۆشبه ختانه پاش نزیکه ی 3 هه زارساڵ، هێشتا بنچینه که ی به پته وی له زبانی کورد ی وفارسیدا ، ماوه ته وه .

ئه م وشه (هه مگتانه) :

له دوو به شی "هه م" + "گت" و، پاشبه ندی" ئانه "، پێک هاتووه.

هه م ، به واتای : جه م ، کۆ ، گلێر- ه . جه مخانه = خانه ی کۆ بوونه وه = گلێرگه ، راوێژگای یارسانه کانه (گۆرانه کان).

گت ، به چه می (واتای) وستان ، دانیشتن – ه .

وشه ی تێکڵاوه ی هه مگتانه – ش ، به تیکڕا ئه بێته : جێگای کۆبوونه وه. دواتر له ره وتی زه مان و زبانا ، گۆڕاوه به هێگمه تانه ، ئێکباتان و ، سه رئه نجام  " هه مه دان = همدان ". که سه ره رای ئه وه له ده وره ی ماده کان و ، سه ره تای هه خامه نشیه کانا ، پایته خت بووه ، دواتریش له زه مانی سه لجوکیه کانا ، سۆڵتان سه نگار(سه نگه ر)ی کورد ، کردی به پایته ختی کوردستان (سه ده ی 12 ز) .

ناوی ئێستای پاریزگای کوردستان – ی رۆژهه ڵات، که ته نیا به شێکی بچوکه له "مادی بچوک" له و  کاته وه  ماوه ته وه .

(2)- گا ڤر (گاور) :

واژه ی، گاور = گاڤر = کافر = پیرو آئین گه وری = گبری = زه رده شتی ،" بی دین " از دیدگاه مسلم .

واژه ی گاور(گا ڤر) ، به چم (معنی) پیرو آئین زردشت است که از دیدگاه مسلمانان ( تسلیم شدگان) تازی ، مترادف " بێ دین " است .

جمع گا ور(گا ڤر) میشود : گاوران (گا ڤران) . که به چم پیروان آئین زردشتی است . دربخشی از هورامان لهون ، از جمله در(نوسود، شۆشمێ، ته وێڵێ ، سۆسه کانه ، زاوه ر ، نۆدشه ، شه‌ ڕه کان ، نه روی ، ته شار و...) هنوز واک(حرف) " ڤ = v آلمانی ، انگلیسی ، روسی " ، بکار برده میشود . این واک ، در دیگر جاهای هورامان بزرگ ، دیگر گو (تلفظ) ، نمیشود .

در کردی کرمانجی ژورو (کردی شمال) اما ، پابرجاست مانند آن بخش از لهۆن که نام بردم . این گو همان گوی (تلفظ) ، پهلوی دوره ی اشکانیان و ساسانیان است .

من واقعیت این امر را بازگو میکنم و داوری رابه شما میسپارم :

هنگامیکه عربها ی مدعی فصا حت ، خواستند واژه ی " گاور = گاڤر " را برزبان بیاورند، از بس فصیح بودند ، آنرا "کافر " تلفظ کردند ! چرا ؟ چون :

واک " گ " را نداشتند، بجا یش واک " ک " را گذاشتند . به واک " ڤ = و = v " که رسیدند، ازبیخ عرب بودند و بجایش " ف " را نهادند و ،" گاڤر" شد " کا فر " !؟

ما که دین گا وران = گا ڤران یا گاورانی داشتیم ، جون پایداری میکردیم، مارا " بی دین : گفتند و نوشتند .

ازدید عربهای تسلیم شده ، همه کس دیگر، بیدین بود یا متمرد ، که میشد همان " گاڤر" ما ،یا " کافر" آنها !؟

**********

(3) - زبانی مادی:

کۆنترین یادگارێک که له ژیانی باو باپیرانی دێرینی ئێمه ی کورد ، به ڕه چه ڵه ک مابێت؛ نۆسکه کانی په رتووکی پیرۆزی ئه ڤێستا- یه. که بریتین له سرووده دینییه کان و ، راو  ڕه وشته ئایینیه کان ؛ که ناوه رۆکی میژووئیان هه یه.

شانامه ی فێرده وسی و ، شانامه کۆردی (گۆرانی) یه کان ، ئه توانن نوێنه ری ئه و به ڵگه بن که ئه ڤێستایه.

ناواخنی دیرۆکی شانامه کان ، له "که یۆمه رس"ه وه ده ست پێ ئه کات تا ئه گاته گۆشتاسب شاه. واته ده ورانی پادشایانی "ئه په رداته " (پێشدادیان) ، "که وی یان"(کیانیان)، (زه مانی حه وت خۆدائی )، هێرشی بێگانه کانی وه کوو : ئه ژدیهاک(زۆحاک) ،فراسیاک تور (ئافراسیاوی تۆرک )،وه هه روه ها، له دایک بوون و ، نه شوو نۆمای زه رده شت – ی سپیتمان

ئه گرنه خۆ.

ئه مه ش ئه گه یه نێ که زبانی کوردیی ریشه ی له دێر زه مانه وه هه بوه و،مێژینه ی په یوه سته ته نانه ت به زه مانی پێش له تارێخه وه.

گاته کانی زه رده شت که زیاتر له هه موو زمانه کانی هێندو ئۆروپائی تر، به زمانی کوردیه وه نزیکترن ، گۆیاترین به ڵگه یه بۆ چه سپاندنی ئه م راستیه مێژووئیه.

به شێک له زانیاران ،له سه ر ئه و باوه ڕه ن که گاته کانی زه رده شت ،به زمانی مادی – ن و،زۆربه ی زۆری زانایان گوتویانه که زبانی کوردی که یه کێ له لقه کانی زبانی ئێرانییه؛ له پاشماوه کانی زبانی مادییه کانه.

با سه رنجی ئه م لیسته نموونانه ی خواره وه بده ین و ، به خواردنی پاشخوانی که سانێک که به په له به کوردستانا تێپه ڕیوون ؛ یان بۆ به رژه وه ندی حکومه ته کانیان ،شتێکیان نووسیوه ؛ خۆمان خه ریک نه که ین!

ئه گه ر خۆمان تۆزێک دڵسۆزیمان هه بێت و ، به دووی فێربوونا بچین؛ ده رمانی چاره سه ری هه موو په تا درێژ خایه نه کانمان ، به سووکوو ئاسان ،لای خۆمان ، ده ست ئه که وێت .

لیستی به رئاوردیی نموونه (1)

ئه ڤێستائی پاڵه وی گۆرانی (هۆرامی) فارسی

-------------------- ----------- - ------------------- ---------------

ئێسمێ  هێسۆم   هێزمێ ، هیزم

دروج   دروچ   درۆ ، دروێ    دروغ

ده راژه  دراژه ، دراچه درێژ ،   دراز

ئه د م     ئه ز     ئه ز   ،    من

ده مان    زه مان   زه مان   ،   زمان

یه زن   یه سن    جه ژن ،  جه شن ، جشن

زه یمه   زه یمێستان    زمسان،    زمستان

ماونگه    ماس    مانگه ،  مانگ ،     ماه

وه هرگ      گورگ       وه رگ ،      گرگ

یاره ( Year ) سار ،سال ساڵ، ساڵه ، سال

یشته     خشت    خشته ،        خشت

ئینگه      ئاسن         ئاسن،       آهن

ئۆشنه    ئۆش     هۆش ،    هوش



-------------------------------------------













لیستی به رئاوردیی نموونه (2)





ئه ڤێستائی     فارسی   گؤرانی (هۆرامی)

--------------- --------------- -------------------

یوه ک  یک   یوه ، یۆ ،(گۆرانی)

دوا   دو   دوو(2)، دوێ،

چتوار   چهار    چوار

په نجا   پنج    په نج ،   پێنج

ئاپتا    هفت   حه ۆت ،   حه وت

ئازی   حال وحوصله        هازی

ئه سره   و   اشک ،سرشک   هه رسی (هه ڵسی)

ئاییشا   آنها    ئایشا ،    ئادیشا (ئه وان)،

ئه وره   ابر    هه ور ،    هه ۆر

ئوشتره   شتر     وشتر،

به رزه ت     بلند     به رز،

ته مه     مه     ته مه (ته م ومژ)،

پیسه   کثیف    پیس (پیس وپۆخڵ)،

دوێسه تێ    دویست دوه سه د،

گه وره   بزرگ    گه ۆره ،    گه وره

ماسیه    ماهی     ماساوی، ماسی


فارسی        گۆرانی (هه ۆرامی)

------------------ ------------------

به هرام           بارام

قه هره مان      قاره مان

شه هرستان    شارستان ، شاره سان

که هکه شان   کاکه شان

که هریز          کارێز

په رهیز           پارێز

دیاره، به گازره ی په رتووکێک ئه توانم لیسته که درێژ بکه م ؛ به ڵام نه ک لێره داکه ڕێگه نه دراوه!

هاوبه شی فرهنگی – ئه ده بی :

له بواری تارێخ و ، ئه ده بی هۆنیائیه وه (شێعر) ،زمانی گۆرانی توانیویه رۆڵێکی شایسته و ، دیاریکه ری هه بێت. شانامه کۆردییه کان، داستانه به زمی و ره زمییه کان، ئه ده بی پایداری و... به شێک له و چالاکیانه ن که زبانی کوردی گۆرانی ، به تارێخ و فه رهه نگی ئێرانی کۆنه وه ، گرێ ئه ده ن.

بۆنموونه ، داستانی به زمی – ره زمی ،"بیژه ن و مه نیجه "، رۆسه م و گڵێم گۆش ، رۆسه م و سیا دێۆ، مه م و زین و....





نموونه یه ک له داستانی "بیژه ن و مه نیجه"



بەڵێ هەی سەڕاف شوعرای نازەنین _ گۆشدەر بە داستان، زەمانەی وەرین

ئەوەڵ جە بیژەن ، پاڵەوانێ کار _ جە کۆنجێ زیندان، سیای تەنگێ تار

دووەم کناچەی ، شای ئافراسیاب _ مەنیجەی بێعەیب ، خاڵان بۆی گۆڵاب

هەر جە تارێخێ،شاهانێ قەدیم _ دمای کەیکاوس، پادشای هەفت ئەقلیم

جەو دەم "کەیخەسرەو" پادشای ئێران بێ _ باشێ باڵادەس ، دەنگ دلێران بێ

زەمزەمەی شاهیش ، مەنشوور بێ نە عام  _  نە " شارانێ ڕۆم"،"مەکە" و "میسر" و شام (3)

یەکایەک جە لاش ، سەرەفکەندە بین _ نامش نە سەفحەی ، گیتی کەندە بین

تاجێ کیانی ، مەندەی " کەی قۆباد" _ نیابێ نەسەر ، بە خاتر گوشاد

چند پاڵەوانان، حازر بین جەلاش _ بە لەفزێ شیرین ، مەکەردن سەناش

بیژەن چەنی گیو ، گورگینێ میلاد _  ڕۆهام و بەهرام ،گودەرزێ کەشواد ،

تووس و فەریبۆرز ، زەنگەی شاوەران _ تەمام پاڵەوان ، جەنگی ناموەران

هەم چەنی مەردان، جەهاندیدە کار _ نیشتە بین نەبان ، کورسی زەڕنگار .



****************** 
کیومرث نیک رفتار ، کانادا ، ڤه نکوڤێر

17 – اردیبهشت ماه 1389خ(7ماه مه ی 2010م )
نویسنده: کیهان ابراهیمی نژاد - ۱۳٩۳/۱/٩

                       فرهنگ واژگــان زبان

گــورانـــی « اورامی » به

          فارسی

           آماده چاپ است :

     از علاقمندان به چاپ این گنجینه به شرح زیر دعوت مینمایم :

1-   کمک و پشتیبانی کامل مالی در جهت به چاپ رساندن این اثــر .

 2- کمک به تکمیل تحقیقات .

 3- ارسال پیشنهاد  به آدرس ایمیل

                  KAIHANEBRAHIMI@GMAIL.COM  

               مختصری در باره ی این فرهنگ واژه گان :    

 قریب به هفده سال و اندی تحقیق و گرد آوری حـاصل آن بیش از

 بیـسـت و پنج هــــزار واژه ی زبـان گورانی ( اورامی ) بوده کـــــه

 اهمیت و سختی این امر ، در نبــــــــــود و یا کمـبـــــــود منابع به

 صورت نوشته ( کتاب و مجلد و مقالات )  به این زبـــان می باشد.

 تمامی واژه گان با حروف لاتین آوانگاره و به زبان فارسی ترجــمه

 شده است و حالات دستوری و جایگاه کلمــات مشخص شده اند

 در این فرهنــــــــــــــــــــــــگ بسیاری از واژه گـان که غالبـاً آنها

 را عربی میدانند مورد بازشناسی دقیق قرار گرفته اند و گورانــی

 بودن آنها به اثبات رسیده  است ( طفل ، کافـــر  و ... ) .

 این فرهنــــگ کمـک میکنــد تا متـــون و سروده های مقدس آیین

 یارسان ( اهل حق ) که تماماً به زبان گورانی است  به درستــی

 ترجمه و تفسیر شوند .

 در دسترس بودن این فرهنـگ عظیم ( از لحاظ محتوی ) از سوی  

دیگـر نَقبــی به گذشته و تــاریخ است  که کمــک میکند ایرانیان  

 بـویــژه ( اقوام کـرد  و فــارس  و آذری )فرهنـــگ و تــاریخ خــود را

دقیقتـر و علمی تر مــورد بررسی و شناسایی قرار دهند .

مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :


فروشگاه Lohon