بەڕێز کاک قادری ئەلیاسی!

بەڕێز کاک قادری ئەلیاسی! زۆر جار ڕویداوە کە سەرەتایەکی لەم چەشنه‌ی خواره‌وه‌م‌  بە مەبەستی بیرخستنەوه‌ی مێتودی ( روش ) له‌ نوسیندا  ئاراستەی خامه‌یه‌ک کردبێ کە ناوەرۆکی نوسین و  ساختمانی بیرکردنەوەی لە ڕوی زانستیەوە  ڕوی ده‌رکه‌وتنی له‌ مه‌یدانی سیاسه‌ت و  هونه‌رو  ڕۆشنبیریدا نه‌‌بێت. 

 ئەم بیرخستنه‌وه‌یه‌ش  بۆ ئەوە بوه‌ جارێکی تر ئەو خامەیە لە دیدو بەرژەوەندی ئایدیۆلۆژی خۆیەوە  سەرکوتی مافە سوننەتی و گشتیەکانی خەڵکی تر نەکات . خۆ ئه‌گه‌ر هه‌ر نوسی ،  ده‌ی با به‌ ده‌لیلی  زانستی بنوسێ، بۆیه‌ کاک قادر  بۆ تۆش دەڵێم: ئە‌گه‌ر نوسه‌رێک نوسینێکی خسته‌سه‌ر کاغه‌ز ده‌بێت بیر له ‌دوو پێگه‌ی گرنگ بکاته‌وه ‌تا وه‌کو ئالیه‌ته‌کانی هه‌لێنجانی نوسینه‌که‌ی دیاری بکات. هه‌ر ئه‌م دوو پێگه‌یه‌شن که‌ حوکمو ئه‌نجامو هه‌ڵسه‌نگاندن ده‌داته‌ نوسینه‌که‌.

ئه‌و دوو پێگه‌یه‌ش تواناو ڕێژه‌ی زانستو زانیاری ئه‌و نوسه‌ره‌یه‌، هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ بونیادو باکگراونده‌ فیکریو کۆمه‌ڵایه‌تیه‌که‌ی، که‌ بێگومان ڕۆڵێکی سه‌ره‌کی ده‌بینن له ‌ڕه‌نگدانه‌وه‌ی نوسیندا. و له‌ هه‌مان کاتیشدا مامه‌ڵه‌و هه‌ڵسوکه‌وتی نوسه‌ردا... بۆ نمونه ‌کاتێک منداڵێک لاسایی باوکی ده‌کاته‌وه ‌له ‌مه‌سه‌له‌یه‌کدا، بێگومان ئه‌و منداڵه‌ به‌ پێی تواناو عه‌قڵو سه‌لیقه‌ی خۆی مامه‌ڵه ‌له‌گه‌ڵ بۆچون یان کرده‌وه‌که‌ی باوکی ده‌کات، هه‌ر بۆیه ‌ئه‌و منداڵه ‌ده‌بێته ‌مایه‌ی له‌که‌دار کردنی عه‌قڵو  ڕوانینو بۆچونه‌کانی باوکی،  که ‌له‌هه‌مان کاتدا عه‌قڵو ڕوانگه‌ی باوکه‌که بێ عەیبن.  ئا لێره‌وه‌یه ‌که ‌فه‌لسه‌فه‌و هزرو بۆچوونه ‌گه‌وره‌کان به‌ هۆی عه‌قڵه ‌بچوکه‌کانه‌وه ‌بچوک و له‌که‌دار ده‌کرێن ،. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر پیاو بیه‌وێت نوسینی نوسه‌رێک هه‌ڵسه‌نگێنێ پێویسته ‌سه‌ره‌تا روانینه‌کانی نووسه‌ر شیته‌ڵ بکات هاوکات مه‌نهه‌ج و جۆری خوێندنه‌وه‌که‌شی دیاری بکات له‌گه‌ڵ ده‌ستنیشان کردنی توانای نوسه‌ر له‌و بواره‌ی که ده‌رباره‌یه‌وه ‌ده‌ینوسێت وه ‌چۆنیه‌تی به‌ کارهێنانی له ‌مه‌رامه‌کانیدا، تاکو پیاو نه‌که‌وێته ‌‌هه‌ڵسه‌نگاندنێکی چه‌وتی نابابه‌تیانه‌وه ‌که ‌ده‌کرێت له‌بناغه‌دا خه‌تای توانا و خه‌لفیه‌ت و مه‌رامی نوسه‌ر بێت، خۆئه‌گه‌ر تواناو مه‌رامه‌کانی نوسه‌ر جێگه‌ی تێرامان و قسه‌و باس بن ئاخۆ ده‌بێت ده‌ره‌نجامه‌کانی به‌رهه‌می نوسه‌ر چه‌نده ‌له‌راستیه‌وه ‌نزیک بن و چه‌نده‌شایانی مشتومڕی فکری بن؟... نه‌م ده‌ویست وه‌ڵامی کاک قادری ئەلیاسی بدەمەوە ‌که ‌له ‌به‌رواری 11/2/2011 له ‌سایدی ڕوداودا بابه‌تێکی ڕەخنەیی  له‌سه‌ر بەیان نامەکەی (ڕێکخراوی پارێزەرانی زمانی هەورامی) بۆ بڵاو کراوەتەوە لە ژێر ناونیشانی (هەورامی زاراوەیە نەک زمان) ‌‌، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ‌قسه‌کردن له‌سه‌ر زمان و شوناسی هەورامان، تەنها هی من نیە بەڵکو پرسیاری خه‌ڵکی تریشه‌ که ‌به ‌چ پێوه‌ر و میتۆدێک دیاری ده‌کرێن و باسیان لێوه‌ده‌کرێت و له‌کوێدا به‌دوایاندا بگه‌ڕێین، وه‌ هه‌تاکو شایه‌ره‌کانی نەزانیو بێسەلیقەیی  نه‌بنه ‌مایه‌ی به ‌هه‌ڵه‌دابردنی خه‌ڵکی و دور خستنه‌وه‌یان له‌ راستیه‌کان، ئه‌م وه‌ڵامه‌م نووسی وه‌کو ڕاستکردنه‌وه‌یه‌ک هەروەها وەکو ڕونکردنەوەیەکیش بۆ به‌رێز کاک قادر ئەلیاسی، بۆئه‌وه‌ی بتوانێت پرسی زمانو زاراوە  له‌ یه‌کتر جیا بکاته‌وه‌، له ‌هه‌مان کاتیشدا بتوانێت تێبگات که ‌تێڕوانینی ئێمە بۆ زمانە کوردیەکان و سەروەری کوردستان به‌و شێوه‌یه ‌نیه ‌که‌ به‌رێزیان لێی تێگه‌یشتوه‌‌. ئەلیاسی مافی خۆیه‌تی چۆن بیر ده‌کاته‌وه‌و سیستمی بیرکردنه‌وه‌ی له‌سه‌ر چی له‌نگه‌ری گرتووه‌و بۆچ مه‌رامێک به‌کاریان ده‌هێنێ! به‌ڵام تۆمه‌ت بارکردن و هاندان و چه‌واشه‌کاری خه‌ڵکی بە هۆی هەژاری زانستیەوە ،  سه‌ره‌نجامه‌که‌ی سنور دابه‌شکردنه‌. بۆ ئه‌وه‌ی وردتر قسه‌بکه‌م له ‌سه‌ر مه‌سه‌له‌که‌ به‌پێویستی ده‌زانم گوزه‌رێکی خێرا بکه‌م به‌و بــڕگانه‌ی که ‌شایسته‌ی وه‌ڵامدانه‌وه‌ن ‌تاکو سیاق و ئاراسته‌ی قسه‌کان دیار بن. کاک قادر لە دێڕی یانزەهەمی نوسینەکەیدا دەڵێت" ...هەورامی زاراوەیەکی زمانی کوردیە نەک زمانێکی جیاواز لە زمانی کوردی" ، ئەم رستەیە دەکاتە چەقی مەبەست و ئەندێشەی نوسینەکەی کاک ئەلیاسی . ئا لێرەدایە  تواناییو  ڕێژه‌ی زانستو زانیاری ئەلیاسی گڵۆڵە بـــوە. هه‌روه‌ها بونیادو باکگراونده‌ فیکریو کۆمه‌ڵایه‌تیه‌که‌ی لەم ڕستەیەدا بە جوانی ڕەنگ کراوە، ئیتر مرۆڤ ئۆتۆماتیکی تێدەگات مەرامی ئەلیاسی چۆنە لە دیدی باکگراوندە فکریەکەیەوە.  مام قادر لەوە ناچێت سەری لە مەسەلەی زمانەوانیەوە دەرچێت  ئەگینا هیچ نەبوایە دەبوایە پێناسەیەکی هەم بۆ زمان وە هەم  بۆ زاراوە دابنایە، چونکە خۆی واتەنی ئەو "چالاکی بزاڤی کوردایەتیە" کە چاوەڕێی هیچ نەبێ پێناسەی چمکی  زمان و زاراوەمان لێدەکرد و  لە هەمان کاتیشدا  جیا کردنەوەیان لە یەکتر.  چونکە کاتێک مرۆڤ بیەوێ ڕاستیەک بسەلمێنێ دەبێت فاکتاو  دەلیلی زانستی بخاتە ڕو، ئەگینا دەکاتە قسە فڕێدان.  یان دەبوایە ئەو  وشەیەی کە ئەو پێی دەڵێت "زمانی کوردی" ڕونیکرداباوە و بیخستبایە بەردەم خوێنەران کە ئەو  زمانە کوردیە کامەیە؟  کاک قادر  کاتێک دەڵێیت " لەبیر کردنی هەر زاراوەیەک لەو زاراوە و بن زاراوانە بە زیانی زمانی کوردی دەزانم" . دەکرێت پێمان بڵێیت ئەو زمانە کوردیە کامەیە؟. چونکە هەتا ئێستا من زمانێکی کوردی نابینم کە  لە سەرانسەری کوردستاندا هه‌موو چین و توێژو ناوچه‌کانی کوردستان لێ تێبگه‌ن  و قسەی پێ بکه‌ن.  من کاتێک وشەی "زمانی کوردی" دەبیسم  هەر وەکو  جەعفەری شێخوالایسلام دەڵێت :بۆم هەیە بپرسم ، ئایا  ئەو زمانە کوردیە هەر ئەو شێوە ئاخاوتنەیە کە لە دیاربەکر، سلێمانی، هەورامان، کرماشان یان مەهاباد قسەی پێدەکرێت؟ ئایا ڕێزمان، دەنگەکان (فۆنتەکان) یان چۆنیەتی پێکهاتەی دەنگەکان (فۆنۆلۆژی) یان چۆنیەتی لێکدانی ووشەکان (مۆرفۆلۆژی) ئەو زمانەی کە لە سلێمانی قسەی پێدەکرێت  هەر وەکو ئەو شێوە ئاخاوتنەی دهۆک یان هەورامانە؟ ئەگەر وەڵامی ئەلیاسی (نا) بێ کە دەبێت هەر واشبێت، ئەگەر بەرچاوتەنگی و ئیحساساتی ڕووت لەگۆڕێدا نەبێ، لەم حاڵەدا زۆر زەحمەتە کە بەم هەموو شێوە ئاخاوتنە جۆراو جۆرانە کە لە کوردستاندا هەن بوترێ یەک زمان[1]. کە واتە کاک ئەلیاسی : ئێمە زمانێکمان نیە کە هەموو کوردێک یان زۆربەی ئەو کەسانەی بەخۆیان دەڵێن کورد ، بتوانن پێی بدوێن یان تێی بگەن. بۆیە  تەندروستترە ئەگەر بڵێین کە ئێمە  وەکو کورد چەندین زمانمان هەیه‌ که‌ پێیان دەگوترێ "کوردی" یان "زمانە کوردیەکان". زۆرجاریش کە دەڵێین زمانی کوردی، تەنها قسەیە،  لە پڕاکتیکدا کێشەمان بۆ دروست دەکات بۆ  نمونە کوردەکان لەدەرەوەی ووڵات لە شوێنە ڕەسمیەکاندا وەکو مەحکەمەو ئیدارەی یارمەتی کۆمەڵایەتی بۆ نمونە لە سویدو لە ووڵاتانی تری ئەوروپاو کەنەدادا  داوای وەرگێڕی کوردی ناکەن ، بەڵکو دەزانن کە دەبێ داوای وەرگێڕی (سۆرانی) یان (کرمانجی) بکەن کە هەمیشە پاشگرێکی پێوە دەلکێنن (کوردی سۆرانی، کوردی کرمانجی...) . ئەمەش بەو مانایە نیە کە زمانی کوردی قەت نەبوە و هەرگیزیش لە داهاتودا نابێت. بەڵکو  دەتوانم بڵێم شێوە قسەکردنێکی یەکگرتو نیە لە دنیادا کە پێی بگوترێت (زمانی کوردی) کە کاکە ئیلیاسی وا بەو ئاسانیە نیشتوەتە ملی و لەژێریا نقەی دێت. جا بێینە سەر باسی زمانی هەورامی کە  کاکەی ئەلیاسی بە دیالێکت ناوی دەبات با وجودی  ئەو مێژوە کۆنەی کە ڕیشەکانی لە ئاڤێستادا پیاو دەتوانێ پەیدا بکات، کە ئەمەش دەکاتە ئەوەی زمانی هەورامی لە ئاڤێستا کۆنترە هەروەک کاکە خودادادی مورتەزایی لە زمانی " موحەمەد تەقی بەهارەوە " دەڵێت کە  "هەنوکەش 80 لەسەدی ئاڤێستا دێتەوە سەر هەورامی ئێستا،  کە لە کتێبی (سەبک شناسیدا) چەندەها ووشەی وەکو موانان، شناسان، مواچان... بە نمونە دێنێتەوە و دەڵێت :هیچ ئاڤێستا شناسێک سەر لەم وشانە دەرناکات. ئەمە لە حاڵێکدایە کە نەخوێندەوارێکی هەورامی واتای ئەو ووشانە بە سەهلو ئاسان دەزانێ و لەناو ئاخافتنی ئاسایی ڕۆژانەیدا بە کەڕات دەیانبێژێتەوە.[2]بۆئەوەی  بتوانین چوارچێوەیەک دابڕێژین بۆ هەڵاواردنی (زمان) و (دیالێکت) پێویستە ئیشارەتێکی گورج بە هەندێ تیۆری زمانناسانەوە بکەین.

شێخولئیسلام دەڵێت: هەندێ پێوانە هەن لە زمانناسیدا وەکو، ئاگاداری شەخسی، ئاگاداری گشتی لێزانینی زمانناسییانە، بۆچونو بەرچاوتەنگی کولتوری و کۆمەڵایەتی یان سیاسی و، تەنانەت پیوانەی ئابووری.  لێزانینی زمانناسییانە لە هەندێ بواردا یارمەتیدەرە بۆیە وشەی "زانستی" کارەکەی ئێمە یەکلایی دەکاتەوە. ئەو کەسانەی کە هەڵاوردنی زمان لە زاراوە بە ڕاست نازانن مەبەستیان ئەوەیە کە بە زانستیی نازانن. هەروەکو زمانناس (ماکس وەینرەیچ)  قسەیەکی زۆر گەورەی هەیە سەبارەت بە جیاوازی  زمان و دیالێکت دەڵێت " زمان ئەو دیالێکتەیە (زاراوەیە) کە خاوەنی سوپاو هێزی دەریایە" کە مەبەستەکەی دەکاتە ئەوەی کە :هەتا دەوڵەتت نەبێت زمانەکەت دیالێکتە، بەڵام کە دەوڵەتت بوو دەبی بە زمان. بۆ نمونە سەیری زمانی نەرویجیو (نروژ ) سوێدی بکە، یان نەرویجیو دانمارکی یان دانمارکیو سویدی. قسەکەری ئەم زمانانە  بە باشی لەیەکتری تێدەگەن ، لە کلاتێکدا قسەکەری هەرکامەشیان بە شێوە ئاخاوتنی خۆی قسە  بکا و نەچێتە سەر شێوەی ئەوی تر. واتە نەرویجیەکە بە نەرویجی قسەبکاو دانمارکیەکەش بە دانمارکی قسە بکات کەچی لەیەکتریش تێدەگەن.  سەرەڕای ئەمەش کەس بەوانە ناڵێت دیالێکت بەڵکو پێیان دەڵێن (زمان). چونکە دەوڵەتنو ستانداردە کراون.[3]  باشه‌ کاک قادر ئه‌گه‌ر من به‌ زمانی خۆم (هه‌ورامی)  له‌ دیاربه‌کرو گۆلی وان قسه‌بکه‌م  به‌بڕوای تۆ  چه‌ند لێم تێده‌گه‌ن؟ ‌زۆر جار زمانناسان دەڵێن‌ زمان ده‌بێت لە ناو چوارچێوه‌ی  سیستمی دەنگی، وشەو گراماتیک، الفبادا خۆی یه‌کلایی بکاته‌وه‌. بۆیە من دەمەوێت بە کاک ئەلیاسی ڕاگەیەنم کە زمانی هەورامی ئەو زمانەیە کە خاوەنی ڕێزمانو ، دەنگو ، وشەو  پیتی تایبەتی خۆیەتی وە زۆر بە ئاسانی خۆی لە زمانە کوردیەکان جیا دەکاتەوە، که‌ زۆربه‌ی زمانه‌ کوردیه‌کان له ‌ڕوی گراماتیکه‌وه‌ به‌  تایبه‌تی (نێر و مێوه‌) ناتوانن شان به‌شانی زمانی هه‌ورامی بڕۆن.  بۆ نمونە (ئاد لوا پەی هۆرامانی) واتە ئەو (بۆ نێر) ڕۆیشت بۆ هۆرامان: بەڵام بۆ مێینە دەڵێین (ئادە) واتە ئەو بۆ مێینە ،ئادە لوا پەی هۆرامانی. کەچی لە بەرانبەردا وانیە هەمان زەمیر بەکار دیتەوە کە (ئەو)ە . بۆ نمونە: ئەو (نەسرین) چوو بۆ هەورامان. لە هەمان کاتیشدا (ئەو) بۆ نێر ، رویشت بۆ هه‌ورامان. کەواتە لە هەورامیا (ئاد ، و  ئادە) لە بەرانبەردا تەنها (ئەو)مان هەیە.  لە لایەکی تریشەوە لە هەورامان ئاوەڵناوەکان کۆ دەکاتەوە کاتێک ناوەکان کۆبن یان تاک، بۆ نمونە لە هەورامان دەڵێن (توتەی چەرمە) واتە سەگی سپی، بەڵام لە هەمان کاتیشدا دەڵێین (توتێ (بۆ کۆ) چەرمێ) واتە سەگ (بە کۆ) سپی یان وردتر بڵێین کۆمڵێک سەگی سپی. لە هەورامیدا (تووتە) واتای یەک سەگ دەدات، (تووتێ) واتای سەگی زۆر دەدات. بەڵام لای کاک ئیلیاسی سەگی سپی یەک سەگی سپیە و  لە هەمان کاتیشدا سەگی سپی زۆر سەگی سپیش دەکات . لە سەرچاوەی فرمانەکاندا هەورامی جیاوازیەکی ئەوتۆی هەیە  کە سیستمێکی تایبەتی بە سەرچاوەکانەوە هەیە. بەڵام لەناو زمانەکانی تری کوردیدا نابینرێت. وەکو (وارد - واردەی) واتە خوارد- خواردن یان لە سیستەمی نسبەتەکاندا و زۆر شتی تر کە بواری نوسینیمان کەمە لێرەدا هەمویان بخەینە ڕو. بۆیە بە کورتی زمانی هەورامی ئەو سیستمە گراماتیکیەی تیا بەدی دەکرێت کە چۆن لە زمانێکی وەکو سویدیدا هەیە. ئێمە لەهەورامان هەموو پەدیدێک نێرو مێی بۆ دادەنێین، هەنار نێرە، بەهێ مێیە، وەزی (گوێز) مێیە بەلو (بەڕو) نێرە ، هتد. زمانی هەورامی لە بواری گراماتیک وه‌ دەستورزمانیدا  زۆر بەهێزەو زۆر شتی لەسەر دەنوسرێت، بۆیە بەم لێکدانەوەیەی مامۆستا دێهخودا ( دههخدا ) لە کتێبی لوغەت نامەدا لە بارەی زمانی هەورامیەوە دەخەمە ڕو بۆ سەلماندنی بە‌هێزی زمانی هەورامی. "زبان هەورامی یک زبان مستقل می باشد کە دارا‌ی لهجە های مختلف بودە و در کردستان جنوبی رایج است و ساکنین در ‌‌‌‌‌طول حیات تاریخی خود بدان تکلم نمودە اند وە دارای قواعد دستوری و غنای کامل در کلمات و اسوات می باشد و با وجود تغیرات در دوران تاریخی از کیفیت و لتافت و روانی ان کاستە نشدە است چون زبان عربی دارای قواعد و چارچوب محکم می باشد و در فراوانی و کوتاهی کلمات و جملات در نهایت یک زبان پربار و قاعدە پزیر است، در رعایت مزکر و موئنس ، مجازی و حقیقی ، سماعی و قیاسی ، اسمائ اشارات ، معرفە و نکرە ،صفتهای فاعیلی و مفعولی و زمایری و غیرە اگر از عربی برتر نباشد کمتر هم نیست و با جرات میتوان گفت: یکی از زبانهای زندە ای است کە احتیاج بە حتی یک کلمە ی خارجی ندارد مگر در مواردی کە مانند بقیە ی زبانها وارد گشتە باشد و در زبان هورامی هرگاه لازم باشد میتوان انها را سریعا جایگزین نمود همچنان کە با امدن زبان عربی بە عنوان زبان دینی هورامی بدون داشتن فرهنگستان زبان بە وسیلە ی مردم عامی بلافاصلە شروع بە جایگزیگی کلمات و اسما  کرد یا انها را کوتاه نمود مانند ،  وزو  : دەسو دیم ،  صلوه‌: نما ،  صوم : ڕوچی ، اسکندەر: ئەسکە ، مسجد: مزگی ، عبداللە:عەبە ، محمد: حەمە." [4] کاتێک باس لە زاراوەش دەکەین دەبێت هەمیشە ئەوەمان لە بەر چاوبێت کاک ‌قادر کە زاراوە تەنهاو تەنها باس لە دەنگ یان (تلفظ )   دەکات. لە هەوراماندا ئێمە چەندین زاراوەی گەوره ‌و  بچوکمان هەیە. گەورە وەکو هەورامانی لهۆن و هەورامانی ژاوەرۆو هەورامانی تەختو هتد، که‌  ئه‌م  ناوچانه‌  هه‌ریه‌ک به‌ شێوه‌ زاراوه‌یه‌کی  هه‌ورامی  ده‌ئاخفن و هه‌موشیان  هه‌ورامین و  له ‌یه‌کتریش  به ‌باشی  تێده‌گه‌ن.  مەبەستیشم لە بچوک ئەوەیە کە لە هەرکام لەم بەشە دیالیکتە هەورامیانەدا بن دیالیکتیتر هەن. بۆ نمونە لە هەورامانی لهۆن لە گۆندی تەوێڵە و نەوسود بە دایک دەڵێن  (ئەدا) هەڵبەت ئەو (دالە) ناخوێنرێتەوە چونکە هێشتا ئەو پیتە نەتاشراوە، مه‌گه‌ر ته‌نها هه‌ورامی  بیت تا بتوانی  ئه‌و  پیته‌  گۆکه‌یت. لە بیارە دەڵێن (ئەیا)، لە خەرپانی دەڵێن ئەڵا هتد... هەموشی لەیەک تێدەگەن کە ئەو وووشانە بە دایکەوە لکاوە هەر هەموویان واتای دایک دەدەن. زمان ناسان دەربارەی جیاوازی نێوان زمان و زاراوە وە کۆکن لەسەر ئەوەی کە زمان زاراوەیەکە کە سوپاو هێزی دەریایی هەبێت بەڵام لەهەمان کاتیشدا پرسێکی ئەوەندە ئاسان نیە. بۆیه‌ زمانەوانی پرۆفیسۆر (ئۆستن داهڵ)ی سویدی دەڵێت : "ئەم ناوی زمانو زاراوەیە لە خودی زمانەکانەوە هەڵنەهێنجراوە، بەڵکو لە دەرەوە ئەم ناوەیان بەبەردا دەکرێت، بۆیە تا ئەوکاتەی کە ناسروشتی نەنوێنێت (غیر تبیعی نەبێت) تەنها (زمان ) بەکار دەهێنم لە جیاتی زاراوە.[5]  لیرەدا دەتوانم بە کاک ئەلیاسی بڵێم لەم پێناسەیەدا ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت زاراوەکان زمانن و زمانەکانیش زاراوەن کاتێک کە دەوڵەتیان بۆ دروست بوو ئیتر زاراوەکانیش ده‌بن به‌ زمانی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌.  بۆیە کاک ئه‌لیاسی هیوادارم بەهۆی ئامانجی سیاسی خۆتەوە ئاویش مەکەرە ژێر پێناسە زانستیو ئەکادیمیەکانی (زمان) و (زاراوە) . ئەگینا ئەگەر هەندێک بە ویژدانەوە بە مێژوی زمانی هەورامیدا بچیتەوە بۆت دەردەکەوێت کە هەر لە زۆر کۆنەوە زمانی هەورامی زمانی ئەدەب و ئایین و دەسەڵات بوە و لە مەیدانێکی زۆر مەنتیقیو فراواندا لە سەروی هەموو زمان و زاراوە ئیرانیەکان و کوردستانەوە ئیشیکردوە.  ئەمە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە زمانی هەورامی زمانە و زمان بوە.   جا بۆیە زمانی هەورامی  لە زومڕەی زمانە هندو ئەوروپیەکانەو بە پێشینەیەکی زۆر دێرینەوە، کە قسەپێکەرانی وەک بەشێک لە نەتەوەی کورد لەناو شارستانیەتی دێرینی  میزۆپۆتامیا ژیاون  ئەم شارستانیەتەیان  تا ئێستا بە سورەتی نەنوسراو سینە بە سینە و بەشێکی کەمیشی بەشێوەیەکی نوسراوە لە نێو دڵی دەوراندا تێپەڕیوە و بە سەربەرزی تا ئەمڕۆ گەیشتوە.  بە هۆی جوگرافیای تایبەتی  هەورامانەوە (شاخاوی بوونی) زۆرتر لە زمانە کوردیەکانی تر باشتر پارێزراوە و ئۆرژیناڵ ماوەتەوە. کە ئەمە دەبێتە میراتێکی پڕ بەها لە لایەنی هەموو هەورامی و غەیرە هەورامیەکەوە کە ئاوڕی لێ بدرێتەوە.  هەرچەند زۆرێک لە لێکۆڵەرانی ڕۆژئاوایی وەکوو "مەکەنزی" و "ئی سوونیش" و بڕیارە هاوبەشەکەی ساڵی 1921 ی "ئا. کریستنیسن و م. بینیدیکتسن" لەسەر ئەو باوەڕەدان کە زمانی هەورامی کوردی نیەو ئاخاوەرانی ئەو زبانە کورد نین.[6]  بەپێچەوانەوە خودی ئەم خەڵکە خۆیان بە ئۆرژیناڵترین (ئەسڵترین) کورد دەزانن و هەموو فاکتەرەکان و پێوەرەکانی کورد بوون لە خۆیاندا دەبیننەوە. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر کاک  قادر  سه‌یرێکی دنیای دیموکراتی بکات زۆر له‌م حاڵه‌تانه‌ی کوردستانی ئێمه‌ ده‌دۆزێته‌وه‌، وه‌کو وڵاتی سویسرا که‌ چه‌ند زمانی جیا جیا له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و  وڵاته‌دا کارده‌که‌ن به‌بێ هیچ  جۆره‌ ئحساساتێکی سیاسی و  نه‌ته‌وه‌یی.  یان له‌  سوید که‌  چه‌ندین زمان به‌ ڕه‌سمی  ناسراون و  له‌ ووڵاتی  هێند زیاد  له‌  په‌نجا زمانی  جیا ڕه‌سمیه‌تیان پێدراوه‌.  بۆچی ئێمه‌ش  له‌ کوردستان  نه‌توانین ئه‌و دیموکراسیه‌  پراکتیزه‌ بکه‌ین تا له‌سایه‌یدا  په‌لکه‌زێڕینه‌ی  زمانه‌  کوردیه‌کانیش هه‌ر دره‌وشاوه‌تر بێت و فه‌رهه‌نگی  کوردیش  به‌ زیندویی بمێنێته‌وه‌.  ئه‌وه‌ش  نابێت هه‌تاوه‌کو زما‌نه‌ کوردیه‌کان به‌ ره‌سمی نه‌ناسرێن و کاریان پێنه‌کرێت که‌ یه‌کێکه‌ له‌ ئامانجه‌کانی ڕێکخراوی  پارێزه‌رانی زمانی  هه‌ورامی‌.

هه‌ورمان عبدالرحمان

سوید2011-02-18    

[1] شێخالاسلام جه‌عفر له‌ سایدی هه‌ورامان کۆمدا. له‌  وتو وێژێکدا

[2] هه‌ورامان  و  زمانی  هه‌ورامی. له‌  سایدی  هه‌ورامان کۆم، خودادادی مورته‌زایی (ئه‌هوه‌ن هه‌ورامی)

[3] هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوتر

[4] هه‌مان سه‌رچاوه‌ی  پێشویان  بــڕوانه‌ کتێبی "ده‌رباره‌ی ڕێزمانی  هه‌ورامیه‌وه‌" ی  مامۆستا  جه‌مال  حبیب اللاه‌ (بێدار) بکه‌.

[5] سه‌یری کتێبی   Östen Dahl ,språkets enhet och mångfaldیان له‌ سایدی  هه‌ورامان کۆمدا، که‌  سیامه‌ند  هه‌ورامی  وه‌ری گێراوه‌.

[6] هه‌ورامان و زمانی  هه‌ورامی.  خودادادی مورته‌زایی (ئه‌هوه‌ن هۆرامی) له‌  سایدی هه‌ورامان کۆمدا